TENZIN WANGYAL RINPOCZE
TYBETANSKA JOGA SNU I SNIENIA
[materialy nadeslane; pozostalych danych nie dostarczono]

Ksiazke te dedykuje Namkahi Norbu Rinpocze, który jest moja wielki inspiracji
- zarówno w tym, czego i jak ucze innych, jak i w mojej wlasnej praktyce. 

PRZEDMOWA 

Wedlug popularnego tybetanskiego powiedzenia, “aby rozwiac watpliwosci na temat autentycznosci nauk i przekazu, trzeba przedstawic linie przekazu i jej historie". Z tej wlasnie przyczyny zaczne te ksiazke krótka historia mego zycia. Urodzilem sie wkrótce po tym, jak moi rodzice uciekli z Tybetu przed przesladowaniem Chinczyków. Warunki zycia byly w owych czasach bardzo ciezkie, rodzice umiescili mnie w chrzescijanskiej szkole z internatem, która miala zapewnic mi odpowiednia opieke. Mój ojciec byl buddyjskim lama*, a matka praktykowala bon. Jakis czas pózniej ojciec zmarl. Matka ponownie wyszla za maz za lame religii Bon. Oboje pragneli, abym dorastal w kregu swojej kultury, tak wiec gdy mialem dziesiec lat, zabrali mnie do glównego klasztoru bon w Dolandzi, w Indiach, gdzie zlozylem mnisze slubowania. Po pewnym czasie spedzonym w klasztorze Lopon (glówny nauczyciel) Sangye Tenzin Rinpocze [Rinpocze to tytul tybetanskiego nauczyciela oznaczajacy “drogocenny klejnot" przyp. tlum.] rozpoznal mnie jako inkarnacje Khjungtula Rinpocze, slynnego uczonego, nauczyciela, pisarza i mistrza medytacji. Khjungtul Rinpocze byl równiez uznanym astrologiem, a w zachodnim Tybecie i pólnocnych Indiach znanym poskramiaczem dzikich duchów. Ceniono go równiez jako lekarza posiadajacego magiczne umiejetnosci. Jednym z jego mecenasów byl król prowincji Himachal w pólnocnych Indiach. Król ten i jego zona, którzy nie mogli miec dzieci, poprosili Khjungtula Rinpocze, aby równiez ich wyleczyl. Khjungtul Rinpocze zrobil to, a syn, który sie wówczas urodzil, pelni obecnie urzad gubernatora stanu Himachal Pradesh. Kiedy mialem lat trzynascie, mój dobry mistrz [glówny nauczyciel - przyp. tlum.], czlowiek wielkiej wiedzy i wielkiego urzeczywistnienia, przygotowywal sie do wygloszenia nauk na temat jednej z najwazniejszych i najbardziej ezoterycznych nauk religii bon, linii Wielkiej Doskonalosci (dzogczen) z ustnego przekazu Siang Siung (Szang Siung Njin dziu). Chociaz bylem wówczas bardzo mlody, mój ojczym udal sie do Logona Rinpocze i zapytal go, czy móglbym wziac udzial w naukach, które mialy byc wyglaszane codziennie przez trzy lata. Logon uprzejmie zgodzil sie, proszac, zebym równiez ja, jak pozostali uczniowie, którzy mieli wziac udzial w naukach, opowiedzial mu sen, który mial mi sie przysnic w noc poprzedzajaca rozpoczecie nauk. Na tej podstawie Logon mial okreslic nasza gotowosc do ich przyjecia. Niektórzy z uczniów nie pamietali zadnego snu, co uznano za oznake pojawiajacych sie przeszkód na sciezce. Tym uczniom Logon nakazal wykonywac odpowiednie praktyki oczyszczajace, a rozpoczecie nauk wstrzymal do momentu, kiedy kazdy z nich bedzie mial jakis sen. Sny innych uczniów zostaly zinterpretowane jako wskazówki swiadczace o tym, ze aby przygotowac sie do przyjecia nauk, musza wykonywac okreslone praktyki, na przyklad wzmacniajace zwiazki ze straznikami [energiami ochronnymi linii przekazu -przyp. tlum.] bon. Mnie sie snilo, ze autobus objezdza dookola dom mojego nauczyciela, chociaz w rzeczywistosci nie ma tam zadnej drogi. Kierowca autobusu byl mój przyjaciel, a ja stalem obok, rozdajac bilety kazdemu, kto wsiadal do autobusu. Biletami byly kawalki papieru z napisana tybetanska litera A. Mialem wówczas trzynascie lat, w Dolandzi uczylem sie dopiero drugi czy trzeci rok i nie zdawalem sobie sprawy z tego, iz litera A ma ogromne znaczenie w naukach dzogczen. Mój nauczyciel nigdy nie wspomnial mi o tym snie, bylo to bardzo w jego stylu. Zwykle nie komentowal tego, co bylo dobre, a ja bylem bardzo szczesliwy, poniewaz pozwolil mi przychodzic na nauki. W tradycji duchowej Tybetu sny sa czesto wykorzystywane wlasnie w ten sposób - aby pomóc nauczycielowi zdecydowac, czy dany uczen jest gotowy na przyjecia okreslonych nauk. Chociaz wydarzenie, które opisalem powyzej, mialo miejsce na dlugo przed tym, jak rozpoczalem studiowanie i praktykowanie jogi snu, zapoczatkowalo ono moje zainteresowanie snami. Bylem pod wielkim wrazeniem tego, jak ogromna wartosc przywiazuje sie do snów w tybetanskiej kulturze i religii bon - czesto informacje pochodzace z podswiadomosci maja wieksze znaczenie niz te, których dostarcza umysl swiadomy. Po zakonczeniu trzyletnich nauk, w których sklad wchodzily równiez liczne odosobnienia medytacyjne ze wspólpraktykujacymi oraz odosobnienia indywidualne, wstapilem do klasztornej Szkoly Dialektyki. Zrealizowanie programu nauczania, który obejmuje tradycyjne wyksztalcenie monastyczne, zwykle zajmuje dziewiec do trzynastu lat. Studiowalismy elementarne przedmioty akademickie, takie jak gramatyka, sanskryt, poezja, astrologia i sztuka oraz przedmioty niezbyt powszechne, takie jak epistemologia, kosmologia, sutra*, tantra* i dzogczen. W trakcie ksztalcenia zetknalem sie z wieloma naukami i przekazami na temat snu, z których najwazniejsze oparte byly na tekstach Siang Siung Njin Dziu, Tantry Matki oraz na naukach Shardza Rinpocze. Nauka szla mi niezle, a gdy skonczylem dziewietnascie lat, poproszono mnie, abym zaczal uczyc innych, co tez uczynilem. Mniej wiecej w tym samym czasie napisalem i opublikowalem skrócona biografie Szenraba Miloczie, zalozyciela religii bon. Pózniej zostalem rektorem Szkoly Dialektyki, które to stanowisko piastowalem przez cztery lata. Bardzo zaangazowalem sie w ksztaltowanie i rozwój szkoly. W 1986 roku otrzymalem tytul Gesze, najwyzszy stopien naukowy w tybetanskim systemie edukacji klasztornej. W roku 1989, na zaproszenie Wspólnoty Dzogczen z Wloch prowadzonej przez Namkhai Norbu Rinpocze, pojechalem na Zachód. Chociaz nie planowalem nauczac, czlonkowie wspólnoty poprosili mnie o to. Pewnego dnia rozdalem kawalki papieru, które mialy byc nastepnie uzyte w czasie koncentracji medytacyjnej. Na kazdym z nich widniala litera A. Powrócil do mnie wówczas sen sprzed pietnastu lat, w którym rozdawalem takie wlasnie skrawki papieru ludziom wsiadajacym do autobusu. Bylo to doswiadczenie tak silne, jakby mnie ktos uderzyl obuchem w glowe. Pozostalem na Zachodzie, a w 1991 roku otrzymalem stypendium Fundacji Rockefellera na prowadzenie studiów badawczych na Uniwersytecie Rice wTeksasie. W 1993 roku wydalem swoja pierwsza ksiazke na Zachodzie, Cuda naturalnego umyslu, w której staralem sie w przystepny i prosty sposób przedstawic nauki Wielkiej Doskonalosci (dzogczen). W 1994 roku otrzymalem subwencje Narodowej Fundacji Studiów Humanistycznych na kontynuowanie badan nad aspektami logiki i filozofii w tradycji bon, wraz z profesor Anne Klein, kierownikiem katedry studiów religijnych na Uniwersytecie Rice. W ten sposób realizowaly sie moje naukowe zainteresowania, ale poniewaz praktyka jest zawsze wazniejsza, przez caly ten czas intensywnie zajmowalem sie snami i praktyka jogi snu. Moja wiedza nie jest jedynie teoretyczna - bedac od wczesnego wieku pod wplywem doswiadczen sennych moich nauczycieli i matki oraz pod wplywem nauk na temat wykorzystania snów tradycji bon, zaufalem madrosci swoich snów i przez ostatnie dziesiec lat intensywnie praktykowalem (i nadal praktykuje) joge snu. Kazdej nocy, kladac sie do lózka, kiedy codzienna krzatanina dobiegla konca, odczuwam wolnosc. Czasami praktyka udaje sie, czasami nie, i bedzie tak, dopóki w pelni jej nie urzeczywistnimy Niemniej jednak, niemal kazdej nocy udaje sie na spoczynek z zamiarem zrealizowania praktyki snu. To wlasnie z mojego wlasnego doswiadczenia, oraz z wymienionych powyzej tekstów, pochodza nauki zawarte w tej ksiazce. Tybetanska joga snu i snienia powstala z nauk, które wyglaszalem przez kilka lat w Kalifornii i Nowym Meksyku. Zdecydowalem sie w duzej mierze zachowac swobodny styl wypowiedzi, który stanowil czesc tych nauk. Definicje terminów oznaczonych gwiazdka mozna znalezc w slowniku na koncu ksiazki. joga snu jest dla mnie, tak jak dla wielu innych mistrzów i joginów* tybetanskich, glównym wsparciem dla praktyki. Zawsze robila na mnie wrazenie historia zycia Sziardza Rinpocze, wielkiego mistrza tybetanskiego, który w momencie smierci (umarl w 1934 roku) zrealizowal praktyke “swietlistego ciala" (jalus*), znak pelnego urzeczywistnienia. W czasie calego swego zycia mial wielu znakomitych uczniów, napisal wiele waznych tekstów, pracujac dla dobra kraju, w którym mieszkal. Naprawde trudno wyobrazic sobie, jak ktos tak pracowity na “zewnetrznym" poziomie, odpowiedzialny za tak wiele rzeczy i projektów, które realizowal dla dobra innych, byl jeszcze w stanie osiagnac tak wielkie urzeczywistnienie poprzez duchowa praktyke. Sziardza Rinpocze mógl to uczynic, gdyz nie dzielil dnia na pisanie, gloszenie nauk i na praktyke. Cale jego zycie bylo praktyka - czy siedzial na medytacji, pisal, nauczal czy spal. Kiedys napisal, ze joga snu byla najwazniejsza praktyka na jego duchowej sciezce i integralna czescia urzeczywistnienia. Równiez dla naszego rozwoju praktyka ta moze miec ogromne znaczenie.

WPROWADZENIE  

Przesypiamy jedna trzecia naszego zycia. Bez wzgledu na to, co robimy, czy zajmujemy sie czyms mniej lub bardziej szlachetnym, czy jestesmy mordercami czy swietymi, mnichami czy rozpustnikami, kazdy dzien konczy sie w ten sam sposób. Zamykamy oczy i rozpuszczamy sie w ciemnosci. Nie boimy sie tego stanu, chociaz znika wówczas wszystko to, co okreslamy mianem “ja". Po krótkim czasie pojawiaja sie obrazy, a wraz z nimi nasze poczucie jazni. Znów istniejemy, w najwyrazniej nieograniczonym swiecie snu. Kazdej nocy uczestniczymy w tych niezglebionych misteriach, przechodzac z jednego wymiaru doswiadczenia w drugi, zatracajac poczucie siebie i odnajdujac je ponownie, a wszystko przyjmujemy za rzecz calkowicie naturalna. Budzimy sie rano i znów zaczynamy prowadzic “rzeczywiste" zycie, ale w pewnym sensie wciaz spimy i snimy. Nauki powiadaja, iz mozemy albo bez przerwy przebywac w zludnym, sennym stanie, albo przebudzic sie na prawde. Kiedy zaczynamy praktykowac joge snu i snienia, stajemy sie czescia dlugiej linii przekazu. Zarówno mezczyzni, jak i kobiety przez wiele wieków wykonywali te same praktyki, musieli pokonac te same watpliwosci i przeszkody, korzystajac z praktyk tak, jak my to robimy. Wielu wysokich lamów i zrealizowanych joginów uczynilo joge snu i snienia swoja glówna praktyka i przez nia wlasnie osiagnelo urzeczywistnienie. Pamietajac historie linii oraz ludzi, którzy poswiecili cale swoje zycie na urzeczywistnienie tych nauk, naszych duchowych przodków, którzy poprzez nie przekazali nam owoce swej praktyki, mozemy miec glebokie zaufanie do nauk oraz poczucie wdziecznosci w stosunku do calej linii. Niektórych tybetanskich mistrzów zapewne zdziwi fakt, iz udzielam nauk tradycyjnie uznanych za tajemne ludziom z Zachodu, którzy nie wykonali jeszcze okreslonych praktyk wstepnych i którzy nie posiadaja pelnego ich zrozumienia. To, iz uznawano te nauki za tajemne, bylo z jednej strony uznaniem ich wartosci, a z drugiej ochrona przed oslabieniem nauk poprzez niezrozumienie ze strony nie przygotowanych do nich uczniów. Nigdy nie gloszono ich publicznie ani nie udzielano byle komu-zarezerwowane byly dla ludzi, którzy przygotowali sie na ich otrzymanie. Praktyki te pozostaly tak samo skuteczne i drogocenne jak niegdys, jednak swiat zmienia sie, wiec próbuje dostosowac sie do nowych warunków Mam nadzieje, ze dzieki otwartemu i bezposredniemu przekazywaniu skutecznych nauk tradycja bedzie lepiej zachowana i wiecej ludzi z niej skorzysta. Niezmiernie wazne jest jednak to, aby szanowac nauki -z jednej strony po to, by je lepiej chronic, a z drugiej, aby wspierac w ten sposób swoja wlasna praktyke. Prosze, postarajcie sie o bezposredni ich przekaz od autentycznego nauczyciela. Oczywiscie, dobrze jest przeczytac cos na ich temat, ale znacznie lepiej otrzymac przekaz ustny, stworzy to bowiem silniejszy zwiazek z linia przekazu. Poza tym na sciezce czesto pojawiaja sie rozmaite przeszkody, które bardzo trudno pokonac samemu. Doswiadczony nauczyciel moze je rozpoznac i pomóc w ich usunieciu. To bardzo wazna rzecz, o której nie nalezy zapominac. Nasze ludzkie zycie jest niezwykle cenne. Mamy calkowicie sprawne i obdarzone pelnym potencjalem ciala i umysly, niektórzy zapewne spotkali buddyjskich nauczycieli i otrzymali od nich nauki. Cieszymy sie równiez wolnoscia, która umozliwia nam podazanie duchowa sciezka. Zdajemy sobie sprawe z tego, iz praktyka jest bardzo istotna zarówno w czasie podazania duchowa sciezka, jak i w rozwijaniu pragnienia pomagania innym. Wiemy równiez, ze zycie mija szybko, a smierc jest nieunikniona. Niestety w codziennej bieganinie nielatwo jest nam znalezc czas na to, aby praktykowac tyle, ile bysmy sobie tego zyczyli. Moze udaje nam sie wykroic godzine lub dwie na codzienna medytacje, ale wciaz kazdego dnia pozostaja dwadziescia dwie godziny, w czasie których jestesmy rozproszeni, miotani falami samsary*. Zawsze jednak znajdujemy czas na sen. Trzecia czesc zycia, która na niego przeznaczamy, moze byc wykorzystana na praktyke. Idea przewodnia niniejszej ksiazki jest poglad, iz poprzez praktyke mozemy rozwinac swiadomosc w kazdej chwili naszego zycia. Jezeli ten stan osiagniemy, bedziemy nieustannie doswiadczac wiekszej wolnosci i latwosci przystosowywania sie do zmieniajacych sie sytuacji, mniej zas bedziemy powodowani troskami dnia powszedniego. Zwykle zajecia i obowiazki nie beda nas rozpraszac. Rozwiniemy stabilna i bystra przytomnosc umyslu, która pozwoli nam zreczniej reagowac na wszystko, co sie pojawia, tak aby bylo to z pozytkiem dla innych oraz dla naszej wlasnej duchowej praktyki. Ostatecznie osiagniemy stan, który pozwoli nam utrzymac pelnie swiadomosci zarówno w czasie snu, jak i w ciagu dnia. Bedziemy wówczas mogli twórczo i pozytywnie wykorzystac zjawisko, jakim jest sen i urzeczywistnic wiele praktyk wlasnie w czasie snu. Kiedy w pelni rozwiniemy te zdolnosc, odkryjemy, iz przezywamy swiat (zarówno w czasie snu, jak i poza nim) z wieksza swoboda, z dobrym samopoczuciem, z bardziej klarownym umyslem oraz ze zrozumieniem wartosci zycia. Przygotujemy sie równiez do osiagniecia wyzwolenia w stanie przejsciowym (bardo) po smierci. Opisane w tej ksiazce nauki dostarczaja nam wiele metod, za pomoca których mozemy poprawic jakosc codziennego zycia. Jest to bez watpienia bardzo wazne, gdyz zycie jest niezwykle istotne i warto sie potrudzic, aby je polepszyc. Ostatecznym jednak celem praktykowania tych nauk jest doprowadzenie nas do wyzwolenia. Dlatego tez ksiazke te nalezy potraktowac jako podrecznik, jako przewodnik w praktyce jogi snu i snienia, które pochodza z tradycji tybetanskiej religii Bon i tybetanskiej tradycji buddyjskiej. Celem tych praktyk jest wykorzystanie marzenia sennego dla osiagniecia wyzwolenia z iluzji codziennego zycia oraz skorzystanie ze snu dla przebudzenia sie z ignorancji. Aby w taki sposób posluzyc sie ta ksiazka, powinienes otrzymac przekaz od wykwalifikowanego nauczyciela. Potem, aby ustabilizowac umysl, wykonaj praktyki uspokojenia umyslu (szine), których opisy znalezc mozna w czesci trzeciej tej ksiazki. Kiedy poczujesz, ze jestes na to gotowy, rozpocznij wykonywanie praktyk wstepnych i przeznacz na nie troche czasu, wlaczajac je w codzienne zycie. Pózniej rozpocznij wykonywac praktyki podstawowe. Nie spiesz sie. Przez caly czas bladzimy w iluzji samsary. Samo przeczytanie kolejnej ksiazki na temat duchowosci po to tylko, aby za chwile o tym zapomniec, zbyt wiele w zyciu nie zmieni. Jezeli jednak naprawde zastosujemy te praktyki, obudzimy w sobie nasza pierwotna nature, która jest oswieceniem samym w sobie. Jezeli nie jestesmy w stanie pozostac swiadomi w czasie snu, jezeli co noc tracimy ze soba kontakt, jaka mamy szanse na to, ze pozostaniemy swiadomi w momencie smierci? Jesli “wchodzimy" w nasze sny i bierzemy udzial w gierkach tworzonych przez umysl obrazów i traktujemy je, jakby byly prawdziwe, nie mozemy oczekiwac, ze wyzwolimy sie od nich po smierci. Zeby sie dowiedziec, jak poradzisz sobie ze smiercia, przyjrzyj sie temu, jak doswiadczasz snu. Aby sprawdzic, czy naprawde sie przebudziles, przypatrz sie temu, co przezywasz w czasie spania.

OTRZYMYWANIE NAUK 

Najlepsza postawa, jaka mozna przyjac w czasie otrzymywania duchowych nauk, czy to w postaci ustnej, czy spisanych na papierze, jest “sluchac, wyciagac wnioski i doswiadczac", to znaczy intelektualnie rozumiec nauki, zrozumiec znaczenie slów, aby w koncu zastosowac to w praktyce. Jezeli przyjmie sie taka postawe w stosunku do nauk, proces nauczania bedzie przebiegal nieprzerwanie i bez przeszkód. Jezeli jednak odbieranie nauk zatrzyma sie na poziomie intelektualnym, moze to stac sie przeszkoda na sciezce. Jesli chodzi o sluchanie i otrzymywanie nauk, dobry uczen powinien przypominac pokryta klejem sciane: rzucane na nia chwasty przykleja sie. Zly uczen jest natomiast jak sucha sciana: cokolwiek sie na nia rzuci, wszystko opadnie na ziemie. Kiedy otrzymuje sie nauki, nie powinno sie ich marnowac i tracic. Uczen powinien zachowac je w swoim umysle, a nastepnie z nimi pracowac. Nie wypelnione zrozumieniem nauki sa jak chwasty rzucane na sucha sciane - spadaja na ziemie i pozostaja w zapomnieniu. Osiagniecie zrozumienia znaczenia nauk przypomina wlaczenie swiatla w ciemnym pokoju -wszystko, co do tej pory bylo ukryte, staje sie nagle jasne. Jest to doswiadczenie “aha!", kiedy fragmenty lamiglówki wpasowuja sie w odpowiednie miejsce i staja sie zrozumiale. Doswiadczenie to rózni sie od zwyklego, pojeciowego zrozumienia; jest to cos, co naprawde poznalismy, a nie jedynie cos, co uslyszelismy. Na przyklad, jesli ktos opowie nam o zóltej i czerwonej poduszce, mozemy uzyskac intelektualne zrozumienie tych dwóch kolorów Jesli jednak znajdziemy sie w ciemnym pokoju, nie bedziemy w stanie powiedziec, która poduszka jest czerwona, a która zólta. Zrozumienie znaczenia nauk jest jak wlaczenie swiatla w ciemnym pomieszczeniu -wówczas bezposrednio poznajemy oba te kolory. Nauki nie sa juz wówczas tylko tym, co mozemy komus powtórzyc slowami, staja sie czescia nas samych. Zastosowanie nauk w praktyce oznacza zamiane tego, co zostalo zrozumiane konceptualnie - tego, co zostalo przekazane, przemyslane, i czemu nadalismy znaczenie - w bezposrednie doswiadczenie. Jest to proces analogiczny do smakowania soli. Mozna o soli mówic, poznac jej sklad chemiczny i cechy charakterystyczne, lecz bezposrednie doswiadczenie nastepuje tylko przez jej posmakowanie. Doswiadczenia tego nie mozna pojac intelektualnie, ani przekazac go slowami. Jezeli spróbujemy wytlumaczyc, czym jest sól, osobie, która nigdy jej nie spróbowala, nie bedzie ona w stanie pojac, na czym polega bezposrednie doswiadczenie smakowania soli. Jezeli jednak powiemy o rym komus, kto juz soli zakosztowal, wówczas oboje bedziemy wiedziec, o czym mowa. Podobnie rzecz sie ma z naukami i wlasnie w taki sposób powinnismy je przyjmowac: najpierw wysluchac lub przeczytac, rozwazyc je, zrozumiec ich znaczenie, a nastepnie odnalezc je w bezposrednim doswiadczeniu. W Tybecie swieze skóry rozklada sie na sloncu i naciera maslem, aby nadac im miekkosci. Praktykujacy buddyzm jest jak taka swieza skóra - twardy i zbity, obarczony ciezarem ciasnych i sztywnych pogladów Nauki (dharma) przypominaja maslo, wcierane w skóre poprzez praktyke. Slonce jest natomiast bezposrednim doswiadczeniem. Kiedy obie te rzeczy sa zastosowane, praktykujacy staje sie miekki i podatny na rozwój. Lecz maslo jest równiez przechowywane w skórzanych torbach. Kiedy zostawi sie je w taki sposób na kilka lat, skóra, z której zrobiona jest torba, staje sie twarda jak drewno, którego nie zmiekczy nawet tona swiezego masla. Ktos, kto przez wiele lat studiuje nauki, przyjmujac je jedynie na poziomie intelektualnym, posiadajac niewielkie tylko doswiadczenie w praktyce, jest podobny do takiej zesztywnialej skóry. Nauki moga zmiekczyc twarda skóre ignorancji i pewnych warunków, ale jesli przechowuje sie je jedynie intelektualnie, nie wprowadzajac ich w zycie za pomoca praktyki i nie ogrzewajac bezposrednim doswiadczeniem, czlowiek moze stac sie sztywny i ociezaly w swoim intelektualnym zrozumieniu. Nowe nauki nie zmiekcza go, nie przenikna ani nie zmienia. Musimy uwazac na to, aby nie przechowywac nauk tylko na poziomie konceptualnego zrozumienia, aby nie stalo sie to blokada na drodze do madrosci. Nauki nie sa bowiem pogladami, które nalezy gromadzic, lecz sciezka, która nalezy podazac.

CZESC PIERWSZA: ISTOTA SNU 1. SEN A RZECZYWISTOSC  

Wszyscy ludzie maja sny, jednak tylko niektórzy je pamietaja. Snimy juz jako niemowleta, przez cale zycie, az do smierci. Kazdej nocy wkraczamy w nieznany swiat, czasem pozostajemy soba lub tez stajemy sie kims zupelnie innym. Spotykamy sie z ludzmi, których znamy, oraz z takimi, których nie znamy, z zyjacymi i zmarlymi. Latamy, poznajemy rózne istoty, czujemy sie doskonale, smiejemy sie, jestesmy szczesliwi, placzemy, odczuwamy przerazenie, czasem zmieniamy postac. Mimo to, iz doswiadczenia te sa tak niezwykle, nie zwracamy na nie szczególnej uwagi. Wielu ludzi z Zachodu obarczonych jest ogromnym bagazem wyobrazen na temat snu zaczerpnietych z teorii psychologicznych. Kiedy ci ludzie zaczynaja bardziej interesowac sie wykorzystaniem snu na duchowej sciezce, zwykle koncentruja sie glównie na tresci i znaczeniu snów, rzadko badajac sama ich istote. Zglebianie natury snu doprowadza tymczasem do poznania tajemniczych procesów, które leza u podstaw calej naszej egzystencji, a nie tylko snu. Pierwszy krok w praktyce jogi snu jest bardzo prosty trzeba rozpoznac ogromny potencjal, jaki tkwi w wykorzystaniu snu dla rozwoju duchowego. Sen postrzegany jest zwykle jako “nierzeczywisty", w przeciwienstwie do “rzeczywistego" zycia po obudzeniu. Nie istnieje jednak nic bardziej rzeczywistego niz sen - trzeba bowiem zrozumiec, ze zycie jest dokladnie tak samo nierzeczywiste jak on. Z tego wlasnie powodu joga snu znajduje zastosowanie we wszystkich przezywanych doswiadczeniach, zarówno w snach, które mamy w ciagu dnia, jak i tych nocnych. 2. JAK POSTAJE DOSWIADCZENIE  IGNORANCJA Wszystkie nasze doswiadczenia, ze snem wlacznie, maja swoje zródlo w ignorancji. W uszach ludzi Zachodu zabrzmi to zapewne zaskakujaco, najpierw wiec wyjasnie, co w buddyzmie rozumiane jest przez ignorancje (ma-rigpa*). W tradycji tybetanskiej rozróznia sie dwa rodzaje ignorancji-wrodzona i kulturowa. Wrodzona ignorancja stanowi podstawe samsary i istnienia zwyczajnych (nieoswieconych - przyp. tlum.) istot. Jest to nieznajomosc naszej prawdziwej natury i prawdziwej natury swiata, której efektem jest uwiklanie sie w iluzje dualistycznego umyslu. Dualizm wywoluje podzial i dwubiegunowosc. Dzieli niepodzielna jednosc doswiadczenia na to i tamto, dobre i zle, ciebie i mnie. W oparciu o te wlasnie konceptualne rozgraniczenia pojawia sie rozróznianie manifestujace sie jako pozadanie rzeczy, które lubimy, i niechec do tych, które sie nam nie podobaja. Owe nawykowe reakcje skladaja sie w glównej mierze na to, co utozsamiamy z naszym “ja". Chcemy tego, a nie tamtego, wierzymy w to, a nie w tamto, szanujemy jedno, a gardzimy drugim. Pragniemy przyjemnosci, dobrego samopoczucia, bogactwa i slawy, próbujemy zas uniknac bólu, biedy, wstydu i zlego samopoczucia. Pozadamy tych rzeczy dla siebie i dla tych, których kochamy i w gruncie rzeczy nie obchodza nas specjalnie inni ludzie. Chcemy doswiadczac czegos innego niz to, co obecnie przezywamy, lub tez wrecz przeciwnie - pragniemy zatrzymac wlasnie przezywane doswiadczenie i uniknac nieuchronnych zmian, które doprowadza do jego przerwania. Istnieje jeszcze drugi rodzaj ignorancji, uwarunkowany kulturowo. Ma miejsce wtedy, kiedy pozadania i niecheci staja sie nieodlaczna czescia kultury i systemem wartosci. Hindusi wierza na przyklad, ze negatywnym dzialaniem jest jedzenie krów, dopuszczaja jednak spozywanie wieprzowiny. Muzulmanie natomiast uwazaja, ze wolno jesc wolowine, ale zabrania sie im spozywac miesa wieprzowego. Tybetanczycy jedza oba rodzaje miesa. Kto wobec tego ma racje? Hindus uwaza, ze hindusi maja racje, muzulmanin mysli, ze to muzulmanie postepuja slusznie, a Tybetanczycy sadza, ze racja jest po ich stronie. Tak rózne przekonania powstaja w wyniku uprzedzen i wierzen, które stanowia czesc kultury, nie wynikaja zas z prawdziwej madrosci. Inny przyklad kulturowej ignorancji mozna znalezc w wewnetrznych sprzecznosciach filozofii. Istnieje wiele systemów filozoficznych, które okresla sie poprzez ich wzajemna niezgodnosc, czesto nieznaczna, subtelna. Pomimo tego, iz systemy te zostaly stworzone z intencja doprowadzenia istot do madrosci, w rzeczywistosci prowadza do ignorancji, gdyz ich zwolennicy opieraj a sie na dualistycznym rozumieniu rzeczywistosci. Jest to niestety wlasciwosc wszystkich systemów myslowych, gdyz umysl konceptualny sam w sobie stanowi manifestacje ignorancji. Ignorancja kulturowa jest bezustannie rozwijana i chroniona w tradycjach róznych narodów Przenika kazdy zwyczaj, kazdy poglad i zbiór wartosci, stanowiac równiez istotna czesc wiedzy. Zarówno indywidualni ludzie, jak i cale cywilizacje przydaja owym kulturowym przekonaniom fundamentalnego znaczenia, tak ze w efekcie utozsamia sie je ze zdrowym rozsadkiem lub prawem boskim. Dorastajac, coraz bardziej przywiazujemy sie do rozmaitych wierzen, partii politycznej, systemu medycznego, przekonania o tym, co jest wlasciwe, a co nie. Konczymy szkole podstawowa, srednia i moze wyzsza, a kazdy kolejny dyplom jest w pewnym sensie nagroda za rozwiniecie bardziej wyrafinowanej ignorancji. Edukacja wzmacnia bowiem nawyk patrzenia na swiat poprzez pewnego rodzaju pryzmat. Mozemy stac sie ekspertami w jakiejs dziedzinie, holdowac blednym pogladom, rozumiec je niezwykle dokladnie, a takze porównac te wlasne z pogladami innych ekspertów Prawdopodobnie na tym wlasnie polega filozof a, która pozwala szczególowo opanowac pewne systemy intelektualne i przeksztalcic umysl w ostre narzedzie analizy. Jednak dopóki nie przeniknie sie owej wrodzonej ignorancji, rozwija sie jedynie nabyte uprzedzenia i przekonania, a nie prawdziwa madrosc. Ludzie przywiazuja sie do najdrobniejszych rzeczy- do mydla okreslonej marki, do fryzury. Na wieksza skale rozwijaja systemy religijne, polityczne, filozoficzne, psychologiczne i naukowe. Nikt jednak nie rodzi sie z przekonaniem, ze zle jest jedzenie wolowiny lub wieprzowiny, ze jeden system filozoficzny jest lepszy od drugiego, lub ze jedna religia jest sluszna, a druga nie. Tego trzeba sie nauczyc. Wiernosc okreslonym wartosciom jest rezultatem ignorancji kulturowej, ale sklonnosc do przyjmowania ograniczonych pogladów pochodzi z dualizmu, który z kolei stanowi manifestacje ignorancji wrodzonej. Owe wzorce myslowe i schematy zachowan wyplywajace z ignorancji nie sa jednak takie zle, one po prostu istnieja i przejawiaja sie w okreslony sposób. Przywiazanie moze doprowadzic do wojny lub tez moze zamanifestowac sie w postaci uzytecznej technologii czy sztuki, która ma zbawienny wplyw na swiat. Dopóki nie osiagniemy oswiecenia, bedziemy uczestniczyc w tym dualizmie i jest to calkowicie normalne. Tybetanskie powiedzenie mówi: “Kiedy masz cialo osla, ciesz sie smakiem trawy". Innymi slowy, powinnismy wysoko cenic i cieszyc sie tym zyciem, poniewaz, z jednej strony, ma ono samo w sobie ogromne znaczenie i jest niezwykle cenne, a z drugiej dlatego, ze jest ono zyciem, które prowadzimy. Jezeli nie bedziemy ostrozni, mozemy nawet nauki buddyjskie wykorzystac dla podtrzymania wlasnej ignorancji. Ktos blednie pojmujacy buddyjskie nauki moze powiedziec, ze nie warto dazyc do otrzymania wysokiego stopnia naukowego lub przestrzegac diety, ze ignorancja jest czyms negatywnym, albo ze normalne zycie jest jedynie samsaryczna glupota i dlatego nie warto o nie zabiegac. Zupelnie nie o to jednak chodzi. Ignorancja jest zwyczajnym zaciemnieniem swiadomosci, a przywiazywanie sie do niej lub jej odpychanie to granie w te sama, stara gre dualizmu, rozgrywajaca sie w jej swiecie-ignorancji. Poniewaz jako wrodzona przenika wszystkie aspekty zycia, nawet buddyjskie nauki musza operowac na poziomie dualizmu - na przyklad wzmacniajac przywiazanie do dzialan pozytywnych i niechec do negatywnych w paradoksalny sposób wykorzystujac dualizm ignorancji w celu jej przezwyciezenia. Jak subtelne musi stac sie nasze zrozumienie i jakze latwo mozemy pobladzic! Dlatego wlasnie praktykowanie nauk jest tak potrzebne - trzeba bowiem zdobyc bezposrednie doswiadczenie, a nie rozwijac kolejny system myslowy, który bedziemy zglebiac i którego bedziemy zmuszeni bronic. Kiedy rzeczy obserwuje sie z wyzszej perspektywy, róznice miedzy nimi zacieraja sie. Z perspektywy niedualistycznej madrosci nie istnieja ani rzeczy wazne, ani niewazne. DZIALANIE I JEGO SKUTKI: KARMA I JEJ SLADY Kultura, w jakiej zyjemy, warunkuje nasze zycie, ale nasiona owego uwarunkowania nosimy z soba wszedzie, gdziekolwiek podazamy. Wszystko, co nas niepokoi, znajduje sie w gruncie rzeczy w naszym wlasnym umysle. Zwykle jednak wina za wlasne zmartwienia obarczamy ludzi, którzy nas otaczaja lub okreslona sytuacje i jestesmy swiecie przekonani, ze jezeli bylibysmy w stanie zmienic warunki, w jakich sie znalezlismy, bylibysmy nareszcie szczesliwi. Jednak sytuacja, w jakiej przebywamy, stanowi jedynie drugorzedna przyczyne naszego cierpienia. Glównym powodem jest wrodzona ignorancja i wynikajace z niej pragnienie, aby rzeczy byly inne, niz sa. Byc moze niektórzy z nas zdecydowali sie uciec od stresogennego miasta gdzies nad morze czy w góry, lub tez porzucic trudnosci zwiazane z zyciem w samotnosci na rzecz miejskich atrakcji. Owa zmiana moze byc przyjemna, gdyz zmienilismy drugorzedna przyczyne cierpienia, co dalo nam chwilowe poczucie zadowolenia. Nie na dlugo jednak. Zródlo naszego niezadowolenia przenosi sie bowiem wraz z nami do nowego domu, z niego zas wyrastaja nowe frustracje. Wkrótce znów pochlania nas wir nadziei i obaw. Niektórzy ludzie mysla, ze gdyby mieli wiecej pieniedzy, bardziej kochajacego partnera, piekniejsze cialo, lepsza prace czy wyksztalcenie, byliby wreszcie szczesliwi. Wkrótce zdaja sobie jednak sprawe z tego, ze nie jest to takie proste. Bogacze równiez cierpia, nowy partner i tak w jakis sposób nas rozczaruje, cialo sie zestarzeje, a nowa praca bedzie stawala sie coraz mniej ciekawa. Kiedy wychodzimy z zalozenia, iz rozwiazanie naszego nieszczescia mozemy znalezc w zewnetrznym swiecie, bedziemy zaspokajac wlasne pragnienia tylko tymczasowo. Nie zdajac sobie zwykle z tego sprawy, miotamy sie we wszystkie strony kierowani pozadaniem, wciaz niespokojni i niezadowoleni. Nasza karma rzadzi naszym zyciem, bez przerwy tez zasiewamy nasiona przyszlej karmy. Taki sposób postepowania nie tylko odrywa nas od sciezki duchowej, ale równiez uniemozliwia odnalezienie zadowolenia i szczescia w codziennym zyciu. Dopóki identyfikujemy sie z pragnieniami i niechecia nieustannie poruszajacego sie umyslu, stwarzamy negatywne uczucia, które rodza sie pomiedzy tym, co jest, a tym, co chcielibysmy, zeby bylo. Wywolane przez te emocje dzialania, które obejmuja niemal wszystko, co robimy w zyciu, pozostawiaja karmiczne slady. Karma* oznacza dzialanie. Slady karmiczne* sa przechowywanymi w swiadomosci rezultatami dzialan, które z kolei wplywaja na przyszlosc. Po czesci zrozumiec je mozna na podstawie tego, co na Zachodzie zwane jest tendencjami podswiadomosci. Sa to sklonnosci, wzorce postepowania i myslenia, gleboko zakorzenione reakcje dzialania, nawykowe konceptualizacje. Narzucaja nam one okreslone reakcje emocjonalne na pewne sytuacje, nasze pojmowanie intelektualne, wlasciwe nam nawyki emocjonalne i pewna intelektualna aktywnosc. Tworza i warunkuja kazda reakcje na wszystkie aspekty doswiadczenia. Oto przyklad dzialania prawa karmy (ten sam mechanizm funkcjonuje równiez na najbardziej subtelnych i najglebszych poziomach doswiadczania): Pewien mezczyzna dorasta w rodzinie, której czlonkowie bardzo sie ze soba klócili. Potem, trzydziesci lub czterdziesci lat po opuszczeniu rodzinnego domu, idzie ulica i mija kamienice, z której dochodza odglosy klótni. Tej nocy sni mu sie, ze wdaje sie w klótnie z zona. Budzi sie rano z uczuciem smutku i rezygnacji. Zauwaza to partnerka i reaguje na ten nastrój, co poglebia jego irytacje. Ten ciag doswiadczen jest przykladem dzialania sladów karmicznych. W mlodosci czlowiek ten reagowal na domowe klótnie strachem, gniewem i bólem, czul do nich odraze. Owa niechec do klótni byla normalna reakcja, która pozostawila slad w jego umysle. Kilkadziesiat lat pózniej przechodzi obok kamienicy i slyszy odglosy klótni - jest to ów drugorzedny warunek, który pobudza slad karmiczny, co z kolei uzewnetrznia sie w postaci snu kolejnej nocy. We snie czlowiek ten reaguje na irytacje partnerki gniewem i cierpieniem. Reakcje te wywoluja slady karmiczne, nagromadzone w swiadomosci w dziecinstwie i prawdopodobnie wielokrotnie wzmacniane. Kiedy we snie jego partnerka - która oczywiscie stanowi w pelni projekcje umyslu tego czlowieka - irytuje go, jego reakcja jest niechec - dokladnie tak, jak w dziecinstwie. Niechec, jaka odczuwa we snie, jest nowym dzialaniem, które zasiewa nowe nasiona. Kiedy budzi sie, zachowuje owe negatywne uczucia stanowiace owoce wczesniejszej karmy i jest nieprzychylnie nastawiony do swojej partnerki. Aby skomplikowac sprawe jeszcze bardziej, partnerka reaguje w oparciu o swoje wlasne karmiczne uwarunkowania i nawykowe tendencje - byc moze staje sie zacieta, zrezygnowana, skruszona lub przyjmuje postawe sluzalcza, na co maz ponownie reaguje w sposób negatywny, zasiewajac kolejne karmiczne nasiona. Kazda reakcja na jakakolwiek sytuacje - zewnetrzna czy rozgrywajaca sie wewnatrz nas, w czasie snu czy po przebudzeniu - która wyrasta z pozadania i niecheci, zostawia slady w umysle. Karma narzuca okreslone reakcje, które z kolei zasiewaja nastepne nasiona karmiczne, które pózniej wywoluja reakcje i tak dalej. W taki wlasnie sposób prawo karmy samo siebie napedza. To wlasnie nazywa sie kolem samsary, nieprzerwanym cyklem dzialan i reakcji. Chociaz wyzej opisany przyklad dotyczy karmy na poziomie psychologicznym, okresla ona kazdy wymiar doswiadczenia. Ksztaltuje zjawiska emocjonalne i umyslowe, postrzeganie i sposób rozumienia rzeczywistosci, funkcjonowanie ciala oraz mechanizm przyczyny i skutku, które zadza swiatem zewnetrznym. Kazdy aspekt doswiadczenia, od najdrobniejszego do najwiekszego, jest powodowany karma. Slady karmiczne pozostawione w umysle przypominaja nasiona i jak one potrzebuja okreslonych warunków, aby sie rozwinac. Tak jak nasiono potrzebuje odpowiedniego polaczenia wilgoci, swiatla, nawozów i temperatury, aby moglo wykielkowac i wyrosnac, tak samo slady karmiczne uwidaczniaja sie wtedy, kiedy pojawia sie okreslona sytuacja. Elementy sytuacji, która wywoluje zamanifestowanie sie karmy, okresla sie mianem drugorzednych przyczyn i warunków. Jezeli potraktujemy prawo karmy jako proces przyczyny i skutku, zrozumiemy, ze wybór reakcji na okreslona sytuacje - czy jest to sytuacja zewnetrzna, czy stan wewnetrzny zawsze niesie za soba pewne konsekwencje. Kiedy naprawde zrozumiemy to, ze kazdy slad karmiczny stanowi nasienie kolejnego karmicznie uwarunkowanego dzialania, bedziemy mogli wykorzystac to zrozumienie w celu unikania negatywnosci i dla stworzenia warunków, które w sposób pozytywny ukierunkuja nasze zycie. Mozemy tez, jesli oczywiscie wiemy, jak to robic, pozwolic emocji samej sie wyzwolic w momencie, kiedy sie pojawia. W takim wypadku nie tworzy sie zadna nowa karma. KARMA NEGATYWNA Jezeli reagujemy na sytuacje negatywnym uczuciem, slad pozostawiony w umysle w koncu dojrzeje i negatywnie wplynie na jakas sytuacje w zyciu. Na przyklad kiedy ktos sie na nas zlosci, a my na ten gniew odpowiadamy gniewem, pozostawiamy w umysle slad, który sprawi, ze najprawdopodobniej gniew pojawi sie w nas ponownie, co wiecej - nalezy sie spodziewac, iz wkrótce napotkamy drugorzedne sytuacje, które wywolaja ten nasz nawykowy gniew. Ów mechanizm latwo zaobserwowac na przykladzie osoby, która nosi w sobie poklady gniewu. Gniewni ludzie bez przerwy napotykaja sytuacje, które wydaja sie usprawiedliwiac ich gniew, podczas gdy ci, którzy maja w sobie mniej gniewu, nie stykaja sie z takimi sytuacjami. Zewnetrzne okolicznosci moga byc podobne, ale odmienne sklonnosci karmiczne tworza inne subiektywne swiaty. Jezeli emocja wyrazana jest gwaltownie, moze wywolac silne rezultaty i reakcje. Gniew moze doprowadzic do walki lub innego niszczacego dzialania, do fizycznego lub emocjonalnego krzywdzenia innych. Nie dotyczy to oczywiscie jedynie gniewu - niekontrolowany strach moze równiez spowodowac ogromny stres u osoby, która go odczuwa, moze zrazic ja do innych i tak dalej. Nietrudno zauwazyc, jak latwo moze to pozostawic w umysle negatywne slady, które z kolei wplyna negatywnie na przyszlosc. Jesli tlumimy w sobie jakies uczucie, negatywny jego slad wciaz pozostaje. Duszenie w sobie emocji jest manifestacja niecheci. Polega na zagluszaniu czegos we wlasnym wnetrzu, co zobrazowac mozna przez polozenie czegos w pokoju i zamkniecie drzwi na klucz, wpychanie czesci wlasnego doswiadczenia w ciemne miejsce, gdzie caly czas czeka, najprawdopodobniej wrogo usposobione, az odpowiednia drugorzedna przyczyna wywola to na zewnatrz. Wówczas manifestuje sie na wiele sposobów. Jezeli na przyklad tlumimy w sobie zazdrosc o innych ludzi, moze to w koncu uwidocznic sie w postaci naglego wybuchu negatywnych emocji lub jako przykre osadzanie tych, o których jestesmy zazdrosni, nawet jesli sami przed soba udajemy, ze owa zazdrosc nie istnieje. Osadzanie innych w umysle jest równiez dzialaniem opartym na niecheci, które tworzy negatywne nasiona karmiczne. KARMA POZY'I`YWNA Zamiast owych negatywnych reakcji- podazania za sklonnosciami karmicznymi lub tlumienia ich w sobie - mozemy wykorzystac odpowiedni moment, aby zatrzymac sie, porozumiec ze soba i wybrac inne wyjscie, a mianowicie wywolac antidotum na nasze negatywne uczucie. Jezeli ktos jest na nas wsciekly i w nas równiez pojawia sie gniew, lekarstwem bedzie wspólczucie. Wzbudzajac je w sobie, mozemy na poczatku odczuwac je jako cos wymuszonego i nieautentycznego. Jesli jednak zdamy sobie sprawe z tego, iz osoba, która stanowi obiekt naszej irytacji, jest popychana przez swoje wlasne uwarunkowania i ze cierpi, przebywajac w bardzo ograniczonym stanie swiadomosci, bedac w pulapce swojej wlasnej negatywnej karmy, poczujemy odrobine wspólczucia i mozemy w ten sposób zaczac uwalniac sie od wlasnych negatywnych reakcji. Kiedy tak uczynimy, zaczniemy w sposób poznany ksztaltowac swoja przyszlosc. Owa nawykowa reakcja, wciaz oczywiscie oparta na pragnieniu - rym razem wykonywania pozytywnych dzialan, pragnieniu spokoju lub duchowego rozwoju - wywoluje pozytywny slad karmiczny. Zasialismy bowiem nasiona wspólczucia. Nastepnym razem prawdopodobienstwo, ze na gniew odpowiemy wspólczuciem, które jest zreszta o wiele przyjemniejszym i bardziej przestronnym uczuciem niz ciasny, asekurancki gniew, bedzie troche wieksze. W ten sposób cwiczenie pozytywnych dzialan stopniowo zmienia nasze reakcje na swiat, co z kolei sprawia, iz na przyklad z jednej strony odczuwamy mniej gniewu, a z drugiej na zewnatrz rzadziej sie z nim spotykamy. Jezeli bedziemy kontynuowac te praktyke, wspólczucie bedzie sie w koncu pojawiac w sposób spontaniczny, bez wysilku. Korzystajac ze zrozumienia dzialania prawa karmy, mozemy tak wyksztalcic wlasny umysl, aby wykorzystac wszystkie, nawet najbardziej osobiste i krótkotrwale doswiadczenia i sny do duchowego rozwoju. WYZWALANIE EMOCJI Najlepsza reakcja na negatywna emocje jest pozwolic, aby emocja ta sama sie wyzwolila. Aby to uczynic, musimy pozostac w niedualnej swiadomosci, stanie wolnym od pozadania i niecheci. Negatywna emocja przeplywa wówczas przez nas jak ptak przelatujacy przez otwarta przestrzen, nie pozostawiajac zadnego sladu - pojawia sie, a nastepnie spontanicznie rozplywa w pustce. W takim przypadku karmiczne ziarno manifestuje sie w postaci emocji, mysli, doznania cielesnego czy bodzca do okreslonego zachowania, ale poniewaz reakcja, która ono wywoluje, pozbawiona jest pozadania i niecheci, nie powoduje zasiania nasion przyszlej karmy. Za kazdym razem, kiedy na przyklad pojawia sie zawisc, a my, nie zostajac przez nia zlapani ani nie próbujac jej tlumic, pozwalamy, aby rozpuscila sie w swiadomosci, sila karmicznej tendencji do zawisci znacznie oslabnie. Nie podejmujmy bowiem zadnego dzialania, aby ja wzmocnic. Wyzwalanie emocji odcina w ten sposób karme u samego jej korzenia. To tak, jakbysmy spalili karmiczne nasiona, zanim nadarzy sie mozliwosc, aby wyrosly w postaci problemów. W tym momencie wielu z was nasunie sie zapewne nastepujace pytanie: dlaczego lepiej wyzwalac emocje, a nie reagowac na nie, wytwarzajac pozytywna karme? Odpowiedz na nie brzmi nastepujaco -wszystkie slady karmiczne zniewalaja nas w jakis sposób, zamykaja nas w obrebie pewnych ograniczajacych tozsamosci. Celem buddyjskiej sciezki jest zas calkowite wyzwolenie z wszelkiego uwarunkowania. Nie oznacza to jednak, ze kiedy osiaga sie wyzwolenie, pozytywne wlasciwosci, takie jak na przyklad wspólczucie, zanikaja. Rzecz wyglada zupelnie inaczej. Jezeli nie powoduja juz nami karmiczne sklonnosci, mozemy wyraznie zobaczyc sytuacje, w jakiej sie znajdujemy i zareagowac na nia w sposób spontaniczny i jak najbardziej odpowiedni, nie jestesmy zas prowadzeni w jednym czy drugim kierunku przez nasza karme. Wzgledne wspólczucie, które powstaje z pozytywnych tendencji karmicznych jest bardzo dobre, ale lepsze od niego jest absolutne wspólczucie, które bez wysilku i w sposób calkowicie doskonaly pojawia sie w czlowieku, który wyzwolil sie z karmicznego uwarunkowania. jest to uczucie bardziej nieograniczone, rozprzestrzeniajace sie, owocne i wolne od iluzji dualizmu. Chociaz najlepsza reakcja na negatywne emocje jest pozwalanie, aby uczucia te same sie wyzwolily, bardzo trudno jest wcielic to w zycie wtedy, kiedy nasza praktyka jest niestabilna i niedoskonala. Ale bez wzgledu na to, na jakim poziomie duchowego rozwoju obecnie sie znajdujemy, kazdy z nas moze powziac nastepujaca decyzje: kiedy pojawi sie negatywne uczucie, zatrzymamy sie na chwile przed zareagowaniem na nie, przyjrzymy sie dokladnie sobie i sytuacji, po czym zrecznie wybierzemy najlepsza z mozliwych opcji reakcji. Wykorzystujac proces myslowy, mozemy tez nauczyc sie stepiac ostre wywolanego przez karme bodzca, oslabic sile karmicznych nawyków Kiedy ogarnie nas któres z negatywnych uczuc, musimy sobie przypomniec, ze uczucie, którego doswiadczamy, jest po prostu urzeczywistnieniem dawnych sladów karmicznych. Wówczas bedziemy w stanie rozluznic nasza identyfikacje z okreslonym uczuciem lub punktem widzenia i pozbyc sie checi bronienia naszego stanowiska. Kiedy wezel emocji troche sie rozluzni, identyfikacja z uczuciem równiez oslabnie i stanie sie bardziej otwarta. Bedziemy wówczas mogli wybrac bardziej pozytywna reakcje na zaistniala sytuacje, zasiewajac w ten sposób nasiona pozytywnej karmy. I znowu - bardzo wazne jest, aby czynic to, nie tlumiac powstalej emocji. Wywolujac wspólczucie, powinnismy byc rozluznieni, a nie próbowac z calych sil zagluszyc negatywne uczucie, starajac sie przy rym na sile wytworzyc dobre mysli. Efekty praktyki duchowej widoczne sa nie tylko w jakiejs nieokreslonej przyszlosci lub w nastepnym zyciu. Cwiczac samych siebie w pozytywnych reakcjach na okreslone sytuacje, zmieniamy wlasne slady karmiczne i rozwijamy wlasciwosci, których efektem beda pozytywne zmiany w zyciu, które prowadzimy obecnie. Wiedzac, ze kazde, nawet najmniejsze i najbardziej osobiste doswiadczenie przynosi rezultat, mozemy wykorzystac to zrozumienie i zmienic zarówno swoje zycie, jak i swoje sny. ZASLONY SWIADOMOSCI Slady karmiczne pozostaja w naszej psychice jako pozostalosci dzialan wykonywanych przy udziale pozadania i niecheci. Sa to zaslony swiadomosci, przechowywane w podstawowej swiadomosci czlowieka, w kunzhi numshe [wym. kunszi namszie]. Chociaz zwykle mówi sie o niej jako o pewnego rodzaju zbiorniku, kunszi namsze jest w gruncie rzeczy odpowiednikiem zaslon swiadomosci - kiedy nie ma zaslon, nie ma tez kunszi namsze. Nie jest rzecza ani miejscem, ale sila napedowa, która stanowi podstawe struktury dualistycznego doswiadczenia. Jest tak nienamacalna jak zbiór przyzwyczajen i tak silna jak nawyki, które sprawiaja, iz jezyk staje sie zrozumialy, formy zamieniaja sie w przedmioty, a istnienie wydaje nam sie czyms bardzo znaczacym, czyms, czym mozemy sterowac i rozumiec. Kunszi namsze czesto przyrównuje sie do magazynu, którego nie mozna zniszczyc. Mozemy ja traktowac jako przechowalnie rozmaitych wzorców i schematów zachowan. Jest to podstawa doswiadczenia, na która w mniejszym lub wiekszym stopniu wplywa kazde dzialanie, które wykonujemy cialem i umyslem, fizycznie i mentalnie. Tak dlugo, jak w umysle istnieja nawykowe sklonnosci i tendencje, kunszi namsze równiez istnieje. Kiedy czlowiek umiera i cialo rozpada sie, kunszi namsze nie ginie wraz z nim - slady karmiczne nadal trwaja w swiadomosci umyslu, az zostana calkiem oczyszczone. Kiedy to nastapi, kunszi namsze przestaje istniec, a czlowiek staje sie budda. SLADY KARMICZNE A SEN Wszystkie samsaryczne doswiadczenia ksztaltowane sa przez zgromadzone w umysle slady karmiczne. Nastroje, mysli, uczucia, wyobrazenia umyslowe, postrzeganie, instynktowne reakcje, “zdrowy rozsadek" czy nawet poczucie wlasnej tozsamosci - wszystko to rzadzi sie prawem karmy. Czasem budzisz sie na przyklad z uczuciem depresji. Jesz sniadanie, wszystko jest niby w porzadku, ale wszedzie chodzi za toba depresja, uczucie, którego nie mozna nijak wytlumaczyc. O takich momentach mówi sie, ze dojrzewa karma. Przyczyny i warunki zbiegly sie w taki sposób, ze pojawila sie depresja. Mozna podac setki przyczyn, dlaczego powstala ona wlasnie tego poranka. Depresja ta moze zamanifestowac sie na dziesiatki róznych sposobów, na przyklad w nory w postaci snu. W czasie snu slady karmiczne ukazuja sie w swiadomosci nie skrepowane racjonalnym umyslem, którym tak czesto modyfikujemy pojawiajace sie przelotnie w umysle uczucia czy wyobrazenia. Proces ten mozna zrozumiec w nastepujacy sposób: w ciagu dnia swiadomosc rozswietla zmysly, dzieki czemu doswiadczamy swiata, wplatajac doswiadczenia zmyslowe i psychiczne w calosc naszego zycia. W nocy swiadomosc usuwa sie ze zmyslów i spoczywa w podstawie umyslu. Jezeli dobrze rozwinelismy praktyke przebywania w rym, co dzieje sie w danym momencie, i doswiadczylismy pustej, swietlistej natury umyslu, wówczas bedziemy swiadomi owej czystej, przejrzystej swiadomosci-zarówno tego, ze ona istnieje, jak i tego, ze w niej przebywamy. Jednak dla wiekszosci z nas swiadomosc rzuca swiatlo na zaslony umyslu, na slady karmiczne, które ukazuja sie jako sen. Slady karmiczne sa jak zdjecia, które robimy wszystkim naszym doswiadczeniom. Kazda reakcja w postaci pozadania czy niecheci na jakiekolwiek doswiadczenie - na wspomnienie, uczucie, postrzeganie zmyslowe czy mysl - przypomina pstrykniecie migawki. W ciemni snu wywolujemy film. To, jakie wyobrazenie sie wówczas ukaze, bedzie zalezalo od tego, jakie drugorzedne warunki ostatnio sie pojawily. Niektóre wyobrazenia i slady karmiczne wzeraja sie w nas bardzo gleboko w wyniku niezwykle silnych reakcji, które wywolaly. Inne zas, bedac efektem powierzchownego doswiadczenia, pozostawiaja jedynie ledwo widoczny slad. Nasza swiadomosc, jak swiatlo projektora, oswietla te slady, które zostaly w jakis sposób pobudzone, aby zamanifestowaly sie w postaci wyobrazen i doswiadczen sennych. Laczymy je ze soba jak klatki filmu, poniewaz w taki sposób nasza psychika odgaduje ich znaczenie, czego efektem jest opowiadanie skladajace sie z uwarunkowanych sklonnosci i nawykowego utozsamiania sie z projekcjami umyslu - sen. Ten sam proces dzieje sie bez przerwy wtedy, kiedy jestesmy swiadomi (po obudzeniu), tworzac to, co zwykle okreslamy jako “nasze doswiadczenia". Jest go jednak o wiele latwiej zrozumiec na podstawie snu, gdyz wtedy znikaja ograniczenia fizycznego swiata i racjonalnej swiadomosci. W ciagu dnia, chociaz bierzemy udzial w dokladnie tym samym procesie, projektujemy owa wewnetrzna aktywnosc wlasnego umyslu na swiat i myslimy, ze nasze doswiadczenia sa “rzeczywiste" i zewnetrzne w stosunku do naszego umyslu. W jodze snu zrozumienie karmy wykorzystuje sie, aby nauczyc umysl innego reagowania na doswiadczenie, czego rezultatem sa nowe slady karmiczne, z których powstale sny bardziej sprzyjaja duchowej praktyce. Nie chodzi tutaj jednak o robienie czegos na sile, o swiadomosc, która bezlitosnie przygniata podswiadomosc. Joga snu polega raczej na wykorzystaniu zwiekszonej swiadomosci i wgladu, aby umozliwic nam dokonywanie dobrych wyborów w zyciu. Zrozumienie dynamicznej struktury doswiadczenia i konsekwencji naszych dzialan prowadzi do odkrycia, iz kazde doswiadczenie otwiera mozliwosc duchowej praktyki. Praktyka jogi snu oferuje nam równiez metode spalania nasion przyszlej karmy wlasnie w czasie snu. Jezeli spoczywamy wówczas w naszej swiadomosci, mozemy pozwolic, aby slady karmiczne wyzwolily sie w momencie, w którym sie pojawia, dzieki czemu nie beda sie juz dluzej pojawiac w naszym zyciu w postaci negatywnych stanów psychicznych i fizycznych. Podobnie jak w “rzeczywistym" zyciu po przebudzeniu, stanie sie tak tylko wtedy, kiedy bedziemy w stanie spoczac w niedualnej swiadomosci rigpa*, przejrzystym swietle umyslu. Jezeli obecnie nie jest to mozliwe, mozemy przynajmniej, równiez w czasie snu, rozwijac sklonnosci do wybierania pozytywnych - z duchowego punktu widzenia reakcji na pojawiajace sie sytuacje. Kiedys uda nam sie wykroczyc poza pozadanie, niechec i dualizm. Kiedy wreszcie oczyscimy w umysle wszystkie zaslony co do jednej, nie pozostanie zaden film, zadne ukryte dzialanie karmy, które koloryzuje i ksztaltuje swiatlo naszej swiadomosci. Poniewaz slady karmiczne stanowia korzen wszelkich snów, kiedy sie calkowicie wyczerpia, pozostanie jedynie czyste swiatlo swiadomosci - bez filmu, bez bajki, bez snu i tego, kto sni, jedynie swietlista natura umyslu, absolutna prawdziwosc. W taki wlasnie sposób oswiecenie jest koncem wszystkich snów i wlasnie dlatego okreslamy je równiez mianem “przebudzenia". SZESC SWIATÓW CYKLICZNEJ EGZYSTENCJI Wedlug nauk buddyjskich, istnieje szesc swiatów (loka*) egzystencji, w których przebywaja wszystkie pograzone w niewiedzy istoty. Sa to swiaty bogów, pólbogów, ludzi, zwierzat, glodnych duchów i istot piekielnych. Zasadniczo stanowia one szesc wymiarów swiadomosci, szesc mozliwych sfer doswiadczania. Manifestuja sie równiez w kazdym z nas jako szesc negatywnych emocji: jako gniew, chciwosc, ignorancja, zazdrosc, duma oraz przyjemne rozproszenie (jest to stan emocjonalny, na który w równej mierze sklada sie piec pozostalych negatywnych uczuc, harmonijnie zrównowazonych). Owych szesc swiatów nie stanowi jednak jedynie szesciu kategorii doswiadczenia emocjonalnego, lecz sa to równiez faktyczne swiaty, w których rodza sie istoty, tak jak my urodzilismy sie w swiecie ludzi, a lew w swiecie zwierzat. Kazdy z tych swiatów mozna uznac za pewien ciag doswiadczen. Na swiat piekielny skladaja sie na przyklad zarówno wewnetrzne doswiadczenia emocjonalne gniewu i nienawisci, zachowania pochodzace z gniewu (walka i wojny), instytucje (np. wojsko) i formy nietolerancji (np. rasowej) oparte na nienawisci, jak i rzeczywisty swiat, w którym zyja istoty. Nazwa obejmujaca calosc tych wymiarów doswiadczania - od pojedynczego uczucia do faktycznego swiata - jest “pieklo". Podobnie jak sny, swiaty te sa równiez manifestacja sladów karmicznych, jednak tutaj sa to zbiorowe slady karmiczne, a nie indywidualne, jak to bylo w przypadku snów. Poniewaz istoty nagromadzily podobna karme, przezywaja podobne doswiadczenia w kazdym ze swiatów, tak jak my dzielimy wspólne doswiadczenia z innymi ludzmi. Wspólna karma tworzy ciala, zmysly oraz zdolnosci umyslowe, po zwalajace istotom dzielic okreslone potencjaly i kategorie doswiadczenia, zamykajac zarazem dostep do innych doswiadczen. Psy na przyklad moga slyszec dzwieki, których nie slysza ludzie, którzy z kolei moga poslugiwac sie jezykiem niedostepnym dla psów. Chociaz swiaty te wydaja sie odrebne i trwale - tak jak przejawia sie swiat, w którym zyjemy- sa w swej istocie podobne do snu i pozbawione rzeczywistej formy. Przenikaja sie nawzajem, a my zwiazani jestesmy z kazdym z nich. Nosimy w sobie bowiem nasiona odrodzenia w innych swiatach, a kiedy przezywamy rózne uczucia, doswiadczamy wlasciwosci i cierpienia panujacego w innych swiatach egzystencji. Kiedy na przyklad opanowuje nas egocentryczna duma lub pelna gniewu zawisc, doswiadczamy stanów charakterystycznych dla swiata pólbogów. Czasami w ludziach przewaza jeden, wlasciwy dla nich, wymiar doswiadczenia - bardziej zwierzecy, bardziej przypominajacy swiat glodnych duchów, swiat bogów czy tez pólbogów Jest to dominujaca cecha ich charakteru i mozna ja rozpoznac w ich sposobie mówienia, poruszania sie oraz w zwiazkach z innymi ludzmi. Byc moze znamy osoby, które wydaja sie zlapane w sidla swiata glodnych duchów: nigdy nie maja dosc, zawsze chca wiecej wszystkiego - od przyjaciól, otoczenia, zycia - ale nigdy nie znajduja zadowolenia. Moze znamy równiez kogos, kto przypomina istote piekielna-gniewny, gwaltowny, wzburzony, opetany jakims obledem. Najczesciej jednak ludzie maja w sobie aspekty wszystkich szesciu wymiarów swiadomosci. Poniewaz szesc swiatów manifestuje sie równiez w postaci uczuc, mozna z latwoscia dostrzec, jak bardzo sa one uniwersalne. Przedstawiciele kazdej kultury znaja przeciez na przyklad zazdrosc. Sposób, w jaki sie ona przejawia, moze byc rózny w róznych spolecznosciach, gdyz emocjonalne wyrazanie sie jest srodkiem porozumiewania, jezykiem gestów, okreslonym zarówno biologicznie, jak i kulturowo, a kultur jest wiele. Uczucie zazdrosci pozostaje jednak wszedzie takie samo. W tradycji buddyzmu Bon owa uniwersalnosc tlumaczy sie i odnosi do szesciu swiatów cyklicznej egzystencji. Szesc negatywnych uczuc nie wyczerpuje oczywiscie tematu negatywnych emocji i z tego tez powodu bezcelowe jest roztrzasanie, w którym ze swiatów mozna by bylo umiescic na przyklad smutek czy strach. Strach moze pojawic sie w kazdym ze swiatów, podobnie jak smutek, gniew, zazdrosc czy milosc. Chociaz negatywne uczucia stanowia pewne doswiadczenia emocjonalne, które przezywamy, sa równiez slowami kluczami, reprezentujacymi cale wymiary doswiadczenia, przedstawiajac pewien ciag od pojedynczego doswiadczenia emocjonalnego do rzeczywistych swiatów Kazdy z tych wymiarów obejmuje szerokie spektrum doswiadczen, równiez doswiadczen emocjonalnych. Owe szesc wlasciwosci swiadomosci nazywa sie równiez sciezkami, poniewaz prowadza one w konkretne miejsce zabieraja nas do miejsc naszych ponownych narodzin oraz do róznych sfer doswiadczenia w tym zyciu. Kiedy istota identyfikuje sie albo zostaje schwytana w sidla jednej z negatywnych emocji, pojawiaja sie okreslone rezultaty. Tak wlasnie dziala karma. Na przyklad, aby narodzic sie jako czlowiek, musielismy w poprzednich zywotach w duzym stopniu przestrzegac dyscypliny moralnej. Nawet teraz powszechnie uwaza sie, ze dopóki ktos nie rozwinie w sobie milosci i troski o innych, dopóty nie jest “w pelni czlowiekiem". Jezeli nasze zycie wypelniaja negatywne uczucia nienawisci i gniewu, doswiadczymy innych tego skutków - odrodzimy sie w piekle. Moze to zdarzyc sie w rzeczywistosci - istota narodzi sie w swiecie piekielnym, lub psychologicznie wiazanie sie z wymiarem nienawisci powoduje doswiadczenia, które nawet w tym zyciu okreslamy mianem piekielnych. Nie oznacza to oczywiscie, ze wszyscy ludzie próbuja uniknac owych doswiadczen. Karma moze tak mocno nakierowac czlowieka na pewien wymiar doswiadczenia, ze negatywne uczucie stanie sie atrakcyjne. Pomyslcie tutaj o ,,rozrywkach" pelnych nienawisci, zabijania i walki. W takich rzeczach równiez mozemy znalezc upodobanie. Mówimy “wojna to pieklo", a wielu z nas bardzo pociaga zabijanie i walka. Nasze przychylne badz nieprzychylne nastawienie do jednego lub drugiego wymiaru doswiadczenia moze byc równiez uksztaltowane kulturowo. Jezeli na przyklad zyjemy w spoleczenstwie traktujacym gniewnego wojownika jak bohatera, wielce prawdopodobne jest, ze bedziemy równiez gniew uwazac za cos szlachetnego. Jest to przyklad wczesniej opisanej ignorancji kulturowej. Chociaz nauki o szesciu swiatach egzystencji moga w uszach ludzi zyjacych na Zachodzie brzmiec co najmniej dziwnie, ich manifestacje mozna zaobserwowac w naszych wlasnych doswiadczeniach, tak w snach, jak i w codziennym zyciu oraz zyciu ludzi nam bliskich. Czasami na przyklad czujemy sie zagubieni. Wiemy, jak wykonywac codzienne obowiazki, tracimy jednak poczucie ich sensu - nie poprzez wyzwolenie, ale przez brak zrozumienia. We snie taplamy sie w blocie, przebywamy w ciemnych miejscach lub na ulicy bez znaków drogowych. Wchodzimy do pokoju, który nie ma wyjscia, albo nie wiemy, w jakim kierunku podazyc. Moze to byc manifestacja ignorancji, swiata zwierzecego (ta ignorancja nie jest jednak tym samym, co ignorancja wrodzona. Jest to tepota, brak inteligencji). W chwilach przyjemnego rozproszenia, kiedy cieszymy sie rozkosza i szczesciem, doswiadczamy czegos na ksztalt swiata bogów Te momenty kiedys sie jednak koncza. A gdy jeszcze trwaja, nasza swiadomosc jest bardzo ograniczona, ' pozostajemy w stanie pewnej powierzchownosci, unikamy przygladania sie glebiej sytuacji, w jakiej sie znajdujemy, a takze bycia swiadomym cierpienia wokól nas. Dobrze jest cieszyc sie przyjemnymi okresami w zyciu, ale jezeli nie bedziemy praktykowac, nie uwolnimy sie od ograniczajacych i blednych tozsamosci, w koncu przyjemne czasy sie skoncza i znajdziemy sie w trudniejszym stanie, nieprzygotowani, i wielce prawdopodobne jest, ze zagubimy sie w cierpieniu. Na koncu imprezy czy cudownego dnia czesto pojawia sie rodzaj rozczarowania czy depresji z powodu koniecznosci powrotu do domu. Po uroczym weekendzie równiez przezywamy rozczarowanie, kiedy musimy isc do pracy. Kazdy z nas ma okresy, kiedy doswiadcza róznych swiatów: szczescia swiata bogów- moze na wakacjach lub w czasie spaceru z przyjaciólmi; bólu chciwosci - kiedy widzimy cos, co uwazamy, ze musimy miec; wstydu zranionej dumy, uklucia zazdrosci, piekla goryczy i nienawisci, tepoty i pomieszania ignorancji. Latwo i czesto przechodzimy od doswiadczenia jednego swiata do drugiego. Kazdy z nas doswiadczyl kiedys cudownego nastroju, wlasciwego swiatu bogów slonce swieci, ludzie wydaja sie piekni, czujemy sie doskonale. I potem przychodza zle wiadomosci lub przyjaciel mówi cos, co bardzo nas rani. Nagle jakby caly swiat sie zmienia. Smiech brzmi pusto, niebo jest zimne i niedostepne, ludzie juz nie wydaja sie nam tak atrakcyjni, sami z soba równiez nie czujemy sie najlepiej. Zmienilismy wymiar doswiadczenia i swiat zmienil sie jakby wraz z nami. W ten sam sposób istoty przebywajace w innych swiatach równiez pozostaja zwiazane z pozostalymi wymiarami - zarówno kot, jak i pólbóg moze doswiadczyc gniewu, zazdrosci, glodu uczuc i tak dalej. Podczas snu równiez doswiadczamy szesciu swiatów. Podobnie jak szesc negatywnych uczuc wyznacza nasze doswiadczenia w ciagu dnia, tak samo ksztaltuja one uczucia i tresc naszych snów. Karmiczne sny moga czesto byc bardzo rózne, ale laczy je to, ze w taki czy inny sposób zwiazane sa z jednym badz kilkoma z szesciu wymiarów doswiadczenia. Ponizej zamiescilem krótki opis kazdego z szesciu swiatów egzystencji. Tradycyjnie przedstawia sie je w postaci opisu miejsc i istot je zamieszkujacych. Piekiel jest na przyklad osiemnascie - dziewiec goracych i dziewiec zimnych. Kazdy szczegól w tradycyjnych opisach ma znaczenie, tutaj jednak skoncentrujemy sie na doswiadczeniach owych swiatów w obecnym zyciu. Z kazdym wymiarem doswiadczenia jestesmy zwiazani poprzez osrodek energii (czakre*) w ciele. Ich polaczenie zostalo zobrazowane na ponizszym schemacie. Czakry odgrywaja wazna role w wielu róznych praktykach i sa niezwykle istotne równiez w jodze snu.SWIAT PODSTAWOWA EMOCJA CZAKRA Bogów (dewów) Przyjemne rozproszenie Czubek glowy Pólbogów (asurów) Zawisc Gardlo Ludzi Zazdrosc Serce Zwierzat Ignorancja Pepek Glodnych duchów (pretów) Chciwosc Organy seksualnePiekielny Nienawisc Podeszwy stóp Swiat piekielny Uczuciem, które powoduje odrodzenie sie w rym swiecie, jest gniew Karmiczne slady gniewu moga zamanifestowac sie na wiele róznych sposobów- jako niechec, napiecie, zlosc, krytykowanie, sklonnosc do klótni czy wybuchowosc. Zniszczenia wojny powodowane sa przez gniew i z tego tez powodu codziennie umiera wielu ludzi. Gniew nigdy jednak nie rozwiazuje zadnych problemów Kiedy nas ogarnia, tracimy kontrole i samoswiadomosc. Kiedy nienawisc, wybuchowosc czy gniew lapia nas w swe sidla, doswiadczamy swiata piekielnego. Osrodkiem energetycznym gniewu sa podeszwy stóp. Antidotum na gniew to czysta, nieuwarunkowana milosc, powstajaca ze stanu bez ego. Tradycyjnie piekla dziela sie na dziewiec goracych i dziewiec zimnych. Zamieszkujace je istoty przezywaja niewyobrazalne cierpienie, wciaz sa torturowane na smierc, po czym natychmiast wracaja do zycia - i tak bez przerwy. Swiat glodnych duchów Podstawowa emocja warunkujaca odrodzenie sie w swiecie glodnych duchów (pretów) jest chciwosc. Pojawia sie ona w postaci posiadania nadmiernych potrzeb, które nie moga byc zaspokojone. Próba zaspokojenia chciwosci to jak picie slonej wody w celu pozbycia sie pragnienia. Kiedy w objeciach trzyma nas chciwosc, zadowolenia szukamy na zewnatrz, ale nigdy nie znajdujemy wystarczajacej ilosci tego, co mogloby wypelnic pustke, od której próbujemy uciec. Prawdziwym glodem, jaki odczuwamy, jest glód poznania naszej prawdziwej natury. Chciwosc kojarzona jest z pozadaniem seksualnym, a jej osrodkiem energii w ciele jest czakra znajdujaca sie na poziomie genitaliów Mocny wezel chciwosci rozwiazuje szczodrosc-szczere dawanie innym tego, czego potrzebuja. Pretów (glodne duchy) tradycyjnie przedstawia sie jako istoty z ogromnymi, wciaz nienasyconymi brzuchami i malutkimi ustami i gardlami. Niektóre zamieszkuja pustynie, gdzie od setek lat nie spadla nawet kropla wody. Inne znajduja jedzenie i picie, ale jesli przelkna choc troche przez swoje malenkie gardlo, jedzenie przemienia sie w zoladku w palacy plomien, powodujac ogromny ból. Pretowie przezywaja wiele róznych rodzajów cierpienia, które stanowia rezultat skapstwa i przeciwstawiania sie szczodrosci innych. Swiat zwierzat Ziarnem odrodzenia w swiecie zwierzat jest ignorancja. Doswiadcza sie jej jako uczucia zagubienia, tepoty, niepewnosci lub nieswiadomosci. Wielu ludzi doswiadcza wywodzacych sie z niej stanów otumanienia i smutku - ludzie ci odczuwaja jakas potrzebe, ale nie wiedza dokladnie, czego chca i co zrobic, aby zadowolic samych siebie. Na Zachodzie ludzi wiecznie zajetych zwykle uwaza sie za szczesliwych, bardzo latwo moga oni jednak zagubic sie w ignorancji, jezeli nie poznaja prawdziwej natury swojego umyslu. Czakra zwiazana z ignorancja jest centrum ciala na poziomie pepka. Antidotum na nia jest madrosc, która pojawia sie, gdy zwracamy sie do wewnatrz i odkrywamy swoja prawdziwa nature. Istoty przebywajace w swiecie zwierzat opanowane sa ciemnoscia ignorancji. Zyja w ciaglym strachu powodowanym bezustannym zagrozeniem ze strony innych zwierzat i ludzi. Nawet duze zwierzeta sa dreczone przez owady wwiercajace sie w ich skóre i zerujace na ich ciele. Udomowione zwierzeta sa dojone, obladowywane bagazem, kastrowane, maja przekluwane nosy i sa ujezdzane, nie bedac w stanie donikad uciec. Odczuwaja ból i przyjemnosc, ale pograzone sa w ignorancji, która uniemozliwia im spojrzenie pod powierzchnie warunków, w których sie znajduja i odnalezienie swej prawdziwej natury. Swiat ludzi Emocja stanowiaca korzen odrodzenia sie w swiecie ludzi jest zazdrosc. Kiedy opeta nas zazdrosc, chcemy przytrzymac i przyciagnac do siebie to, co posiadamy - pomysl, rzecz, zwiazek. Zródla szczescia upatrujemy w czyms zewnetrznym, co prowadzi do przywiazania do obiektu naszego pozadania. Zazdrosc zwiazana jest z osrodkiem serca. Antidotum na nia jest wielka otwartosc, która pojawia sie, kiedy laczymy sie ze swoja prawdziwa natura. Latwo jest zaobserwowac cierpienie swojego wlasnego swiata. Doswiadczamy narodzin, choroby, starosci i smierci. Z powodu ciaglych zmian neka nas wciaz poczucie straty. Kiedy zdobedziemy juz przedmiot pozadania, walczymy, aby go zatrzymac przy sobie, lecz pewne jest, ze i tak go w koncu stracimy. Zamiast cieszyc sie szczesciem innych, czesto padamy ofiara zawisci i zazdrosci. Chociaz ludzkie odrodzenie uwazane jest za najcenniejsze, poniewaz istoty przebywajace w swiecie ludzi maja szanse wysluchac i praktykowac nauki Buddy, tylko niewielka garstka z nas odnajduje buddyjska sciezke i korzysta z tej wspanialej mozliwosci. Swiat pólbogów Cierpienie doswiadczane w swiecie pólbogów (asurów) jest powodowane glównie przez dume. Duma jest uczuciem zwiazanym z okreslonymi osiagnieciami i czesto jest bardzo ograniczajaca. Jedna z przyczyn wojen jest duma ludzi i calych narodów, które wierza, ze znalazly rozwiazanie problemów innych ludzi. Istnieje równiez ukryty aspekt dumy, przejawiajacy sie wówczas, gdy uwazamy, ze jestesmy w czyms gorsi od innych. Jest to taki negatywny egocentryzm, za pomoca którego wyrózniamy sie z grupy ludzi. Duma zwiazana jest z czakra w gardle. Czesto ukazuje sie w postaci pelnego gniewu dzialania, a antidotum na nia jest doskonaly spokój i skromnosc, pojawiajace sie w chwilach, kiedy spoczywamy w swej prawdziwej naturze. Asury (pólbogowie) ciesza sie przyjemnosciami i dostatkiem, ale maja sklonnosci do zawisci i gniewu. Bez przerwy ze soba walcza, ale najwieksze cierpienie przezywaja, wypowiadajac wojne bogom, którzy ciesza sie jeszcze wiekszymi rozkoszami i oplywaja znacznie wiekszym dostatkiem niz pólbogowie. Bogowie sa potezniejsi niz asury i bardzo trudno ich zabic. Zawsze wygrywaja wojny, a asury przezywaja wówczas ogromne cierpienie zranionej dumy i zawisci, czuja sie gorsi, co znowu prowadzi ich do kolejnej bezsensownej wojny, i tak bez przerwy. Swiat bogów Ziarnem kielkujacym jako odrodzenie sie w swiecie bogów jest przyjemne rozproszenie. W tym swiecie piec negatywnych emocji jest obecnych w równym stopniu, zrównowazonych jak piec harmonijnych glosów w chórze. Bogowie zagubieni sa w stanie leniwej radosci i egocentrycznej przyjemnosci. Ciesza sie wielkim bogactwem i komfortem przez cale zycie, dlugie jak eon [niewyobrazalnie dlugo - przyp. tlum.]. Moga zaspokoic wszystkie swoje potrzeby i pragnienia. Podobnie jak dzieje sie to w przypadku ludzi, a nawet calych spolecznosci, bogowie wpadaja w pulapke przyjemnosci i pogoni za nia. Nie maja zadnego poczucia tego, co znajduje sie pod powierzchnia doswiadczenia. Zagubieni w bezsensownych rozrywkach i przyjemnosciach, sa wciaz rozproszeni i nie zwracaja sie ku sciezce wiodacej do wyzwolenia. Ta sytuacja jednak w koncu sie zmienia, kiedy wyczerpuja sie karmiczne przyczyny zycia w swiecie bogów. Kiedy wreszcie zbliza sie smierc, umierajacego boga opuszczaja przyjaciele i towarzysze zabaw, nie bedacy w stanie przyjac do wiadomosci niezbitego dowodu wlasnej smiertelnosci. Niegdys doskonale cialo starzeje sie i rozpada. Okres szczesliwosci konczy sie. Wtedy bóg moze ujrzec warunki tego swiata, w którym wkrótce sie narodzi. W ten sposób jeszcze przed smiercia zaczyna sie cierpienie majacego sie rozpoczac zycia. Swiat bogów zwiazany jest z czakra znajdujaca sie na czubku glowy. Antidotum na samolubna radosc bogów jest wszechobejmujace wspólczucie, pojawiajace sie spontanicznie w swiadomym przezywaniu (odbiorze) rzeczywistosci, lezacej u podstaw ego i swiata. DLACZEGO “NEGATYWNE EMOCJE"? Wielu ludzi na Zachodzie czuje sie nieswojo, slyszac, ze emocje okreslane sa jako negatywne, ale w rzeczywistosci to nie uczucia same w sobie sa takie. Wszystkie emocje pomagaja przezyc i sa niezbednym ogniwem lancucha ludzkiego doswiadczenia. Do uczuc tych naleza równiez przywiazanie, gniew, duma, zazdrosc i tak dalej. Bez tych uczuc nie moglibysmy zyc pelnia zycia. Uczucia staja sie jednak negatywne wtedy, kiedy dajemy sie zlapac w ich sidla, tracac kontakt z glebszym aspektem tras samych. Sa negatywne, kiedy reagujemy na nie pozadaniem i niechecia, poniewaz wówczas cierpimy z powodu ograniczajacego stanu swiadomosci i tozsamosci. Potem zasiewamy nasiona przyszlych, negatywnych warunków wiazacych nas ze swiatami pelnymi cierpienia, zarówno w rym zyciu, jak i w kolejnych zywotach, gdzie podjecie duchowej podrózy moze okazac sie bardzo trudne. Rezultat dzialania negatywnych emocji jest wiec w porównaniu z wyzwoleniem sie ze wszystkich ograniczajacych tozsamosci niewatpliwie negatywny. Dlatego wlasnie wazne jest, aby traktowac szesc swiatów egzystencji nie tylko w sferze emocji, ale równiez jako szesc wymiarów swiadomosci i doswiadczenia. W sferze uczuc istnieje wiele róznic kulturowych. Na przyklad strach i smutek nieczesto opisuje sie w buddyjskich naukach, a cala samsara jest nimi zabarwiona. Pojecie nienawisci skierowanej przeciwko sobie jest obce Tybetanczykom, którzy nie maja slów mogacych ja opisac. Kiedy pojechalem do Finlandii, wielu ludzi rozmawialo ze mna o depresji, co bylo zupelnym przeciwienstwem Wloch, z których wlasnie wrócilem. Tam ludzie mówili o depresji bardzo niewiele. Oczywiste jest wiec, ze klimat, religia, tradycje i systemy wierzen warunkuja nas i wplywaja na nasze doswiadczenie. Lezacy u ich podstaw mechanizm obejmujacy pozadanie i niechec, projekcje oraz dualistyczne wspóldzialanie z tym, co projektujemy, jest jednak wszedzie taki sam. W rym wlasnie tkwi negatywnosc emocjonalnego doswiadczenia. Jezeli prawdziwie zrozumiemy i doswiadczymy pustej natury rzeczywistosci, nie bedzie juz pozadania, a wraz z nim zniknie negatywna forma uczucia. Teraz jednak, nie znajac prawdziwej natury zjawisk, lgniemy do projekcji umyslu, jakby byly one rzeczywiste. Rozwijamy dualistyczny zwiazek z iluzjami, czego konsekwencja jest gniew, chciwosc lub jakakolwiek inna reakcja emocjonalna. W absolutnej rzeczywistosci nie istnieje jednak zadna oddzielna jednostka bedaca celem naszego gniewu lub obiektem kazdego innego uczucia, nie ma wiec zadnego rzeczywistego powodu do wpadania w gniew. My sami tworzymy bajke, projekcje i gniew jednoczesnie. Na Zachodzie zrozumienie tego, jak dzialaja emocje, jest czesto wykorzystywane w psychologii w celu poprawienia zycia ludzi w samsarze. Jest to oczywiscie bardzo dobre. System tybetanski stawia sobie jednakze inny cel i bardziej skupia sie na zrozumieniu podloza emocji w celu ostatecznego uwolnienia sie od ograniczajacych i blednych pogladów, które pojawiaja sie w nas poprzez przywiazanie emocjonalne. I znowu nie oznacza to, ze emocje sa negatywne same w sobie, ale staja sie negatywne w takim stopniu, w jakim do nich lgniemy lub od nich uciekamy. 3. CIALO ENERGII  Kazde doswiadczenie zarówno w czasie snu, jak i poza nim posiada pewna podstawe energetyczna. Owa elementarna energia nosi tybetanska nazwe lune*, ale na Zachodzie bardziej znana jest pod sanskryckim pojeciem prana*. Struktura lezaca u podstaw kazdego doswiadczenia stanowi scisle okreslone polaczenie róznych warunków i przyczyn. Jezeli bedziemy w stanie zrozumiec, dlaczego i w jaki sposób pojawia sie doswiadczenie oraz rozpoznac jego mechanizm w sferze umyslowej, fizycznej i energetycznej, wówczas bedziemy mogli powielic owe doswiadczenia lub zmienic je. To z kolei pozwoli nam wywolywac doswiadczenia, które wspieraja praktyke duchowa i unikac tych, które jej szkodza. KANALY I PRANA W codziennym zyciu przyjmujemy rozmaite pozycje ciala, nie zastanawiajac sie specjalnie nad tym, jaki efekt one wywoluja. Kiedy pragniemy zrelaksowac sie i porozmawiac z przyjaciólmi, idziemy do pokoju z wygodnymi krzeslami lub tapczanem. Wzmacnia to doswiadczenie spokoju i rozluznienia, sprzyjajac nieskrepowanej pogawedce. Kiedy jednak bierzemy udzial w negocjacjach biznesowych, na miejsce spotkan wybieramy biuro z krzeslami, które utrzymuja nasze cialo w pozycji wyprostowanej i bardziej skupionej, co ulatwia robienie interesów i twórcze dzialanie. Jezeli chcemy odpoczac w ciszy, idziemy na werande i siadamy na jeszcze innym krzesle, ustawionym w taki sposób, abysmy mogli podziwiac piekny krajobraz i poczuc przeplyw powietrza. Kiedy zas jestesmy zmeczeni, idziemy do sypialni i przybieramy zupelnie inna pozycje, aby przywolac sen. W podobny sposób w róznych rodzajach medytacji przyjmuje sie rózne postawy ciala. Celem tego dzialania jest zmiana przeplywu prany w ciele poprzez sterowanie kanalami energii* (tsa*) oraz otwarcie róznych osrodków energii - czakr. Wywoluje to rózne rodzaje doswiadczen i stanowi podstawe cwiczen jogi. Swiadome sterowanie energia w ciele pozwala na latwiejszy i zdecydowanie szybszy rozwój praktyki medytacyjnej niz wtedy, kiedy opieramy sie tylko na umysle. Pomaga równiez pokonac pewne przeszkody na duchowej sciezce. Nie korzystajac z wiedzy o pranie i jej przeplywie w ciele, mozemy doprowadzic do tego, iz umysl ugrzeznie w nurcie swoich wlasnych projekcji. Kanaly energii, prana i czakry odgrywaja bardzo wazna role zarówno w zyciu, jak i w procesie umierania. Wiekszosc mistycznych doswiadczen oraz doswiadczenia przezywane w stanie posrednim po smierci sa rezultatem otwierania i zamykania sie punktów energetycznych. Wiele ksiazek opisujacych przezycia ludzi, którzy znalezli sie o krok od smierci, zawiera opisy róznych swiatel i wizji, których ci ludzie doswiadczali w momencie, kiedy zaczynal sie proces umierania. Zgodnie z tybetanska tradycja zjawiska te zwiazane sa z przeplywem prany w ciele. Kanaly energii sa bowiem powiazane z róznymi elementami - podczas ich rozpuszczania w momencie smierci, kiedy w kanalach energetycznych zachodza okreslone zmiany, uwolniona energia manifestuje sie jako doswiadczenie swiatla i koloru. Nauki buddyjskie bardzo szczególowo opisuja, jakie swiatlo odpowiada rozpuszczaniu sie kazdego z kanalów, gdzie dokladnie w ciele znajduje sie ten kanal oraz z jakim uczuciem jest zwiazany. Swiatla te ukazuja sie umierajacym ludziom na rozmaite sposoby, czasem znacznie sie od siebie rózniace, gdyz zwiazane sa zarówno z negatywnymi stanami emocjonalnymi, jak i aspektem madrosci. Przecietny czlowiek w momencie smierci doswiadcza pewnych uczuc, a to, które dominuje, wyznacza swiatla i kolory, które mu sie ukazuja. Czesto zdarza sie, iz na poczatku doswiadcza sie wielu kolorowych swiatel, z jedna barwa dominujaca, ale moze sie równiez zdarzyc, ze przewaza kilka kolorów lub wrecz przeciwnie - zaden z wielu kolorów nie dominuje. Nastepne swiatlo zaczyna przybierac rózne formy tak, jak dzieje sie to we snie - pojawiaja sie domy, zamki, mandale, ludzie, bóstwa medytacyjne i prawie wszystko, co tylko mozemy sobie wyobrazic. Kiedy umieramy, mozemy potraktowac te wizje w sposób samsaryczny, jako realnie istniejace -w tym przypadku nasza reakcja na nie spowoduje, iz podazymy w kierunku nastepnych narodzin. Mozemy równiez rozpoznac je jako doswiadczenia medytacyjne, co otworzy przed nami mozliwosc wyzwolenia lub przynajmniej swiadomego, pozytywnego wplywania na nasze kolejne zycie. KANALY (TSA) W ciele istnieje wiele róznych kanalów energii. Wieksze znamy z anatomii, która opisuje naczynia krwionosne, krazenie limfy, siatke nerwów itd. Istnieja równiez kanaly, takie jak te, na których opiera sie akupunktura, w których przeplywa bardziej substancjalna forma prany. W jodze snu pracuje sie z jeszcze subtelniejsza energia psychiczna, która stanowi istote zarówno madrosci, jak i negatywnych emocji. Kanalów, w których ona przeplywa, nie mozna zlokalizowac w warstwie fizycznej, ale mozna wyksztalcic w sobie swiadomosc ich istnienia. Istnieja trzy podstawowe kanaly, na zewnatrz wewnatrz których polozone jest szesc glównych czakr. Od szesciu czakr rozchodzi sie trzysta szescdziesiat galezi kanalów na calej powierzchni ciala. U kobiet trzy podstawowe kanaly wygladaja nastepujaco: czerwony kanal umiejscowiony jest po prawej stronie ciala, bialy po lewej, a kanal centralny ma kolor niebieski. U mezczyzn zas prawy kanal jest bialy, a lewy czerwony. Te trzy kanaly lacza sie w punkcie znajdujacym sie w odleglosci okolo dziesieciu centymetrów ponizej pepka. Dwa kanaly boczne, o srednicy olówka, pna sie po obu stronach z przodu kregoslupa, przechodza przez mózg, zakrecaja pod czaszka na szczycie glowy i otwieraja sie przy nozdrzach. Prosty kanal centralny znajduje sie pomiedzy nimi, z przodu kregoslupa. Ma srednice trzciny i delikatnie rozszerza sie od okolic serca do swojego konca, przy ciemieniu. Przez kanal bialy (po prawej stronie u mezczyzn i lewej u kobiet) przeplywaja energie negatywnych uczuc. Czasami nazywa sie go kanalem metody. Czerwony kanal (z lewej strony u mezczyzn i z prawej u kobiet) przenosi natomiast pozytywne energie lub energie madrosci. Z tego powodu w praktyce jogi snienia mezczyzni spia na prawym boku, a kobiety na lewym - przyduszaja w ten sposób bialy kanal, lekko go zamykajac, i otwieraja jednoczesnie czerwony kanal madrosci. Pomaga to uzyskac lepsze doswiadczenia w czasie snu, co z kolei wywoluje bardziej pozytywne doswiadczenia emocjonalne i wieksza przejrzystosc. Niebieski kanal centralny jest kanalem niedualnosci. To wlasnie w nim przeplywa energia pierwotnej swiadomosci (rigpa). Ostatecznym celem praktyki jogi snienia jest wprowadzenie do niego swiadomosci i prany, poza pozytywne i negatywne doswiadczenia. Kiedy to sie stanie, praktykujacy uswiadamia sobie jednosc wszystkich pozornych dualnosci. Zwykle, kiedy ludzie maja pewne mistyczne doswiadczenia, wspaniale przezycia szczescia, pustki, jasnosci czy rigpy, ich energia skupiona jest wlasnie w kanale centralnym PRANA (LUNG) Snienie to proces bardzo dynamiczny. W przeciwienstwie do statycznych obrazów w filmie, którego uzywamy jako metafory snu, wyobrazenia senne sa bardzo plynne: obrazy zmieniaja sie, istoty mówia, dzwieki wibruja, a odczucia sa niezwykle wyrazne. Tresc snów jest tworem umyslu, ale podstawa owej jaskrawosci i ozywienia jest prana. Doslownym tlumaczeniem tybetanskiego slowa prana-lungjest “wiatr", ale bardziej opisowo mozna ja równiez nazwac zyciowa sila wiatru. Prana jest podstawa energii calego doswiadczenia, calego zycia. Na Wschodzie ludzie cwicza joge i rozmaite praktyki oddechowe, aby wzmocnic i udoskonalic zyciowa sile wiatru, aby zharmonizowac cialo i umysl. Niektóre starozytne tybetanskie nauki ezoteryczne opisuja dwa rodzaje prany prane karmiczna i prane madrosci. Prana karmiczna Prana karmiczna stanowi energetyczna podstawe sladów karmicznych wytworzonych jako rezultat wszystkich naszych pozytywnych, negatywnych czy neutralnych dzialan. Kiedy slady karmiczne zostaja zaktywizowane przez odpowiednie przyczyny drugorzedne, prana ta zasila je energia i powoduje, ze manifestuja sie w umysle, ciele czy w snach. Prana karmiczna jest aktywnoscia zarówno negatywnych, jak i pozytywnych energii w obu kanalach bocznych. Kiedy umysl jest niestabilny, rozproszony i nieskoncentrowany, prana karmiczna bez przerwy sie porusza. Oznacza to na przyklad, ze kiedy pojawia sie emocja i umysl nie ma nad nia kontroli, prana karmiczna prowadzi umysl tam, gdzie chce. Koncentrujemy sie wtedy najpierw na jednej rzeczy, a potem na drugiej, popychani przez niechec i pozadanie. Rozwijanie stabilnosci umyslu jest zatem konieczne na duchowej sciezce, aby umysl byk silny, swiadomy tego, co sie w danej chwili wydarza, i skoncentrowany. Wówczas, nawet wtedy, kiedy pojawi sie moc negatywnych uczuc, wiatry karmy nie porwa nas juz w rozproszenie. W jodze snienia, kiedy rozwiniemy umiejetnosc przezywania przejrzystych snów, nasz umysl musi byc na tyle stabilny, aby zatrzymal sny wytworzone przez przeplyw prany karmicznej i rozwinal nad nimi kontrole. Dopóki praktyka nie bedzie w pelni udoskonalona, czasami sniacy bedzie kontrolowal sen, a czasem sen bedzie kontrolowal sniacego. Chociaz niektóre zachodnie teorie psychologiczne mówia, iz nie powinno sie kontrolowac snu, wedlug nauk tybetanskich jest to bledny poglad. Lepiej jest bowiem, aby przytomny czlowiek swiadomie kontrolowal sny, niz zeby bezwiednie poddawal sie wszystkiemu, co one przynosza. To sarno mozna odniesc do mysli - znacznie lepiej, aby czlowiek kontrolowal swe mysli, niz zeby mysli rzadzily czlowiekiem. Trzy rodzaje prany karmicznej Niektóre teksty jogi tybetanskiej opisuja trzy rodzaje prany karmicznej: prane lagodna, ciezka i neutralna. Lagodna prana oznacza pozytywna prane madrosci, która przeplywa przez czerwony kanal. Ciezka prana odnosi sie do prany negatywnych uczuc, która plynie w bialym kanale. W tej klasyfikacji obie prany sa pranami karmicznymi. Prana neutralna nie jest, jak sama nazwa wskazuje, ani pozytywna, ani negatywna, wciaz jednak jest prana karmiczna. Przenika cale cialo. Doswiadczenie jej prowadzi do poznania naturalnej, pierwotnej, nie-karmicznej prany, która jest energia niedualnej rigpy plynaca w kanale centralnym. Prana madrosci Prana madrosci (je lune) nie jest prana karmiczna. Nie mozna jej zatem mylic z wyzej opisana pozytywna karma madrosci. W pierwszej chwili kazdego doswiadczenia, zanim jeszcze pojawi sie jakakolwiek na nie reakcja, istnieje jedynie czyste postrzeganie. Prana bioraca udzial w tym nieskazonym reakcja doswiadczaniu jest wlasnie pierwotna prana madrosci - energia, która lezy u podstaw doswiadczenia, zanim jeszcze pojawi sie pozadanie lub niechec. Owo czyste doswiadczenie nie pozostawia sladu i nie staje sie przyczyna zadnego snu. Prana madrosci porusza sie w kanale centralnym i stanowi energie rigpy. Moment, w którym sie pojawia, jest niezwykle krótki, jest to blysk czystego doswiadczenia, którego zwykle nie rejestrujemy. To nasza reakcje na ten moment, nasze pozadanie czy niechec, uznajemy za doswiadczenie. Aktywnosc prany Tybetanski nauczyciel Longczenpa mówi w jednym ze swoich tekstów, ze w ciagu jednego dnia prana porusza sie 21 600 razy. Bez wzgledu na to, czy liczbe te przyjmiemy doslownie, czy tez nie, niewatpliwie wskazuje ona na to, jak ogromna jest aktywnosc prany i mysli kazdego dnia. ROWNOWAZENIE PRANY Opisze teraz proste cwiczenie pozwalajace zrównowazyc prane. Najpierw wersja dla mezczyzn: lewym palcem serdecznym zamknijcie lewe nozdrze i wydmuchnijcie mocno powietrze prawa dziurka nosa. Wyobrazajcie sobie przy tym, ze cale napiecie i negatywne uczucia wyplywaja z was wraz z wypuszczanym powietrzem. Nastepnie zamknijcie prawe nozdrze prawym palcem serdecznym i zróbcie gleboki, delikatny spokojny wdech lewa dziurka. Wstrzymajcie oddech na kilka chwil i pozwólcie, aby powietrze - prana przeniknelo cale wasze cialo. Nastepnie lagodnie je wypuscie i utrzymujcie w sobie spokój. Kobiety robia cwiczenie odwrotnie. Zacznijcie zamykajac prawe nozdrze prawym palcem serdecznym i zróbcie gwaltowny wydech lewa dziurka, oprózniajac pluca. Potem zamknijcie lewe nozdrze lewym palcem serdecznym, po czym delikatnie i gleboko wciagnijcie powietrze prawa dziurka nosa, wdychajac spokojna prane madrosci. Wstrzymajcie oddech i zachowajcie ten spokój, który przenika cale wasze cialo. Nastepnie zróbcie delikatny wydech i pozostancie w spokoju. Wielokrotne powtórzenie tej czynnosci równowazy energie w ciele. Ciezka prane uczuc wydycha sie bowiem z bialego kanalu, a lagodna prane madrosci wdycha przez kanal czerwony. Pozwólcie, aby neutralna prana przeniknela cale wasze cialo. Utrzymajcie ten spokój. PRANA A UMYSL Wszystkie sny zwiazane sa z jednym lub z kilkoma z szesciu swiatów egzystencji. Energetyczne polaczenie umyslu i swiata egzystencji przebiega przez okreslone miejsce w ciele. Jak to mozliwe? Mówi sie przeciez, ze swiadomosc jest poza ksztaltem, kolorem, czasem czy dotykiem, wiec w jaki sposób mialaby byc polaczona z jakimkolwiek miejscem? Umysl jest rzeczywiscie poza takimi zróznicowaniami, ale wlasciwosci, które pojawiaja sie w swiadomosci, znajduja sie pod wplywem naszych doswiadczen. Sami mozemy zbadac te kwestie. Udajmy sie chociazby do jakiegos spokojnego miejsca, pieknej swiatyni, z której dochodzi lagodny spiew i unosi sie zapach kadzidel, lub tez otoczonej zielenia groty przy niewielkim wodospadzie. Kiedy znajdujemy sie w takich miejscach, mamy odczucie wielkiego blogoslawienstwa. Nasze doswiadczenie sie zmienia, poniewaz fizyczne otoczenie wplywa na stan swiadomosci. To samo odnosi sie do negatywnego oddzialywania. Kiedy odwiedzamy miejsca, w których dokonywane byly masowe mordy czy inne okrucienstwa, czujemy sie nieprzyjemnie. Mówimy, ze miejsca te maja “zla energie". Ten sam mechanizm rozgrywa sie równiez wewnatrz nas, w naszych cialach. Kiedy mówimy o wprowadzaniu umyslu do czakry, na przyklad czakry serca, o co w rzeczywistosci nam chodzi? Co to oznacza, ze umysl “gdzies jest"? Umyslu nie mozna zlokalizowac, nie mozna go zamknac na jakims obszarze. Kiedy “umieszczamy" umysl w jakims miejscu, w rzeczywistosci skupiamy tam nasza uwage: tworzymy w umysle pewne wyobrazenia lub nakierowujemy uwage na obiekt, który w jakis sposób oddzialuje na zmysly. Kiedy koncentrujemy umysl na jakims obiekcie, wplywa on na nasza swiadomosc, co niesie za soba okreslone zmiany w ciele. Zasada ta tworzy podstawe praktyk uzdrawiajacych, które wykorzystuja wyobrazenia umyslowe. Wizualizacja powoduje bowiem okreslone zmiany w ciele. Badania przeprowadzone na Zachodzie dowodza slusznosci tego twierdzenia, a zachodnia medycyna wykorzystuje moc wizualizacji w leczeniu nawet tak powaznych chorób jak rak. Tradycja leczenia Bon czesto stosuje wizualizacje zywiolów ognia, wody i wiatru. Zamiast zajmowac sie objawami choroby, praktykujacy Bon próbuje oczyscic uwarunkowania umyslu - negatywne emocje i slady karmiczne uznawane za czynniki, które stworzyly warunki, dzieki którym choroba mogla sie rozwinac. W odpowiedzi na powstala chorobe mozemy, na przyklad, wyobrazac sobie wielki ogien. Wyobrazamy sobie czerwone, trójkatne ksztalty i próbujemy doswiadczyc goraca tak intensywnego, jak ogien wydobywajacy sie z wnetrza wulkanu, przeplywajacego przez cialo jak fale plomieni. Aby wytworzyc jeszcze wiecej ciepla, mozemy wykonac okreslone cwiczenie oddechowe. W ten sposób wykorzystujemy umysl oraz wytworzone przez niego wyobrazenia, aby wplynac na cialo, uczucia i energie. Rezultat pojawia sie pomimo tego, w zaden sposób nie zmienilismy zewnetrznego swiata. Tak jak zachodnia medycyna moze zastosowac terapie promieniowania w próbach spalenia komórek rakowych, my mozemy wykorzystac wewnetrzny ogien, aby spalic karmiczne slady. Aby jednak praktyka ta byla naprawde skuteczna, intencja naszego dzialania musi byc wyraznie okreslona. Nie jest to bowiem proces, który nastepuje mechanicznie - wykorzystuje on zrozumienie karmy, umyslu i prany, aby pomóc w leczeniu. Niewatpliwa zaleta tej metody jest próba rozpuszczenia przyczyn choroby, a nie jej objawów, oraz brak efektów ubocznych. Oczywiscie dobrze jest równiez, jesli mamy mozliwosc skorzystania z osiagniec zachodniej medycyny. Zamiast ograniczac sie do jednego systemu leczenia, lepiej stosowac wszystko, co moze przyniesc jakakolwiek korzysc. CZAKRY  [rysunek 1]  W praktyce jogi snienia koncentrujemy nasza uwage na róznych miejscach w ciele: na czakrach w gardle, na czole, W sercu oraz na czakrze tajemnej, znajdujacej sie za genitaliami. Czakra jest kolem energii, ogniwem polaczen energetycznych. Kanaly energii spotykaja sie bowiem w okreslonych punktach w ciele, a skrzyzowania tych kanalów tworza formy energetyczne - czakry. Glówne czakry znajduja sie w miejscach, gdzie lacza sie glówne kanaly energetyczne. Czakry w rzeczywistosci nie przypominaja rysunków, za pomoca których sie je przedstawia- lotosów, które otwieraja sie i zamykaja, o okreslonym zabarwieniu i liczbie platków. Takie wizerunki sa jedynie symbolicznym wsparciem dla umyslu (podobnie jak mapy), uzywamy ich jako pomocy przy koncentrowaniu uwagi na formach energii znajdujacych sie w miejscu czakr. Czakry zostaly pierwotnie odkryte poprzez praktyke, dzieki urzeczywistnieniu róznych praktykujacych. Kiedy poczatkowo rozwijali oni doswiadczenia czakr, nie bylo jezyka, którym mogliby opisac swoje odkrycia rym, którzy nie mieli podobnych doswiadczen. Wizerunki czakr powstaly, aby mozna je bylo wykorzystac jako wizualne metafory oraz aby mogli sie do nich odniesc inni ludzie. Rózne wyobrazenia lotosu sugerowaly na przyklad, ze energia wokól czakry rozszerza sie i kurczy jak otwierajace sie i zamykajace platki kwiatów Jedna czakre praktykujacy odczuwali w inny sposób niz druga - róznice te odzwierciedlaja rózne kolory kwiatów Doswiadczenia róznego skupienia i zlozonosci energii w róznych czakrach przedstawiala rózna liczba platków Te wizualne metafory staly sie jezykiem sluzacym do wyrazania doswiadczen osrodków energii w ciele. Kiedy swiezo upieczony praktykujacy wyobraza sobie odpowiednia liczbe platków w odpowiednim kolorze w okreslonym miejscu w ciele, wówczas moc umyslu wplywa na pewien punkt energetyczny, który z kolei wplywa na umysl. Kiedy to sie wydarza, mówimy, ze umysl i prana sa zjednoczone w czakrze. SLEPY KON, KULAWY JEZDZIEC W nocy zwykle idziemy spac, nie zastanawiajac sie specjalnie nad rym, co sie wydarza. Jestesmy zmeczeni, zamykany oczy i odplywamy. Moze wiemy cos na temat tego, na czym fizjologicznie polega zasypianie - o krwi w mózgu, hormonach i tak dalej, ale rzeczywisty proces zasypiania pozostaje tajemniczy i niezbadany. W tradycji tybetanskiej tlumaczy sie go na podstawie metafory umyslu i prany. Prane czesto porównuje sie do slepego konia, a umysl do osoby, która nie moze chodzic. Przebywajac oddzielnie, slepy kon i kulawy czlowiek sa bezbronni, ale razem tworza zgrany zespól. Kiedy kon i jezdziec spotykaja sie, zaczynaja biegac, nie kontrolujac specjalnie kierunku jazdy. Z wlasnego doswiadczenia wiemy, ze mozemy “umiescic” umysl w czakrze, koncentrujac tam uwage, ale nielatwo jest utrzymac umysl w jednym miejscu, gdyz on wciaz sie porusza, a nasza uwaga przenosi sie z jednego miejsca na drugie wraz z nim. Zwykle w samsarze kon i jezdziec biegna na slepo przez jeden z szesciu wymiarów swiadomosci, jeden z szesciu negatywnych stanów emocjonalnych. Kiedy zasypiamy, tracimy swiadomosc swiata zmyslów Umysl przenoszony jest z jednego miejsca na drugie przez slepego konia prany karmicznej az do chwili, kiedy skoncentruje sie na jednej z czakr, gdzie znajdzie sie pod wplywem okreslonego wymiaru swiadomosci. Byc moze poklóciliscie sie kiedys ze swoim partnerem i ta sytuacja (warunek drugorzedny) pobudzila slad karmiczny zwiazany z czakra serca, co spowodowalo przyciagniecie umyslu do tego miejsca w ciele. Pózniej aktywnosc umyslu i prany zamanifestowala sie jako wyobrazenia i historie, które przysnily nam sie w nocy. Umysl nie jest przyciagany do jednej czy drugiej czakry w sposób przypadkowy. Wrecz przeciwnie - kierowany jest do pewnych punktów w ciele i okreslonych sytuacji w zyciu, które wymagaja wiekszej uwagi i które musza byc w jakis sposób wyleczone. W wyzej wymienionym przykladzie to tak, jakby czakra serca wolala o pomoc. Slad karmiczny, który wywolal pewien niepokój, bedzie zlagodzony dzieki temu, ze zamanifestowal sie i wyczerpal w czasie snu. Jednakze dopóki sniacy nie bedzie skoncentrowany i swiadomy w momencie, kiedy karma ukazuje sie w postaci snu, dopóty jego reakcje na ten sen beda podyktowane karma, co wywola kolejne karmiczne wrazenia. Mozemy doszukac sie pewnych analogii miedzy tym procesem a komputerem. Czakry mozemy porównac do róznych plików. Klikajac na katalog “prana i umysl", otwieramy plik czakry serca. Informacje znajdujace sie w tym pliku slady karmiczne zwiazane z czakra serca - wyswietlaja sie na monitorze swiadomosci, na przyklad w czasie snu. Sytuacja, która ukazuje sie nam w czasie snu, moze wywolac reakcje, która pobudzi inne uczucie. Sen stanie sie wówczas drugorzedna przyczyna, przez która zamanifestuje sie inny slad karmiczny. Umysl “przesunie sie" w dól, do osrodka w pepku i wejdzie w inny wymiar doswiadczania. Charakter snu równiez sie zmieni. Nie bedziesz juz zazdrosny, znajdziesz sie na ulicy bez znaków drogowych lub w jakims innym, bardzo ciemnym miejscu. Zgubisz droge, spróbujesz gdzies isc, ale nie bedziesz wiedzial, gdzie. Znalazles sie bowiem w swiecie zwierzat, wymiarze, gdzie dominuje ignorancja. Zasadniczo w taki wlasnie sposób ksztaltuje sie tresc snów Umysl i prana sa przyciagane do róznych czakr w ciele. Nastepnie, na skutek oddzialywan zwiazanych z tymi czakrami sladów karmicznych umysl przezywa rózne wymiary doswiadczania w postaci snu. Kiedy naprawde zrozumiemy, jak funkcjonuje ten mechanizm, bedziemy mogli inaczej spojrzec na wlasne sny- bedziemy wiedziec, z jakim uczuciem i wymiarem doswiadczania zwiazany jest kazdy z nich. Dobrze jest równiez pamietac, ze kazdy sen stwarza szanse zlagodzenia sladów karmicznych i rozwiniecia duchowej praktyki. Ostatecznym celem praktyki jogi snu jest ustabilizowanie umyslu i prany w kanale centralnym, a nie zezwalanie na to, aby umysl przyciagany byl do jednej z czakr. Kanal centralny jest energetyczna podstawa doswiadczen rigpy, a praktyki, które wykonujemy w jodze snu, maja za zadanie wprowadzic do niego umysl i prane. Kiedy to sie wydarzy, pozostaniemy w stanie przejrzystej swiadomosci i silnego wrazenia tego, co sie w danej chwili wydarza. Kiedy w czasie snu energia skupia sie w kanale centralnym, negatywne uczucia nie znaja juz mocy wplywania na sen. Jest to stan wielkiej harmonii, który pozwala zamanifestowac sie snom wiedzy przejrzystosci. 4. PODSUMOWANIE: JAK POWSTAJA SNY?  Przed urzeczywistnieniem prawdziwa nature czlowieka przyslaniaja zaslony ignorancji, która powoduje, iz pojawia sie konceptualny umysl. Uchwycony w sidla dualistycznej wizji, umysl ten dzieli spójna jednosc doswiadczenia na jednostki pojeciowe, a nastepnie traktuje owe mentalne projekcje, jak gdyby z natury istnialy jako oddzielone istoty i rzeczy. Ów pierwotny dualizm dzieli doswiadczenie na “ja" i “innych" i z owej identyfikacji z jednym tylko aspektem doswiadczenia-“ja' rozwijaja sie preferencje. Rezultatem tego jest powstanie niecheci i pozadania, które staja sie podstawa dzialan zarówno fizycznych, jak i mentalnych. Owe dzialania (karmy) pozostawiaja okreslone slady w umysle czlowieka, na przyklad w postaci uwarunkowanych sklonnosci, które prowadza do jeszcze wiekszego lgniecia do rzeczy, które lubimy, i niecheci do tych, które nam nie odpowiadaja. Wywoluje to nowe slady karmiczne i tak bez przerwy. To jest wlasnie samonakrecajace sie kolo karmy. Podczas snu umysl wycofuje sie ze swiata zmyslów Slady karmiczne, stale pobudzane przez drugorzedne przyczyny niezbedne do ich zamanifestowania sie, maja moc lub energie zwana prana karmiczna. Tak jak kon i jezdziec w uprzednio przytoczonej metaforze, umysl “jedzie" na pranie karmicznej do osrodka energetycznego w ciele, zwiazanego z uaktywnionym sladem karmicznym. To znaczy swiadomosc skupia sie na jednej z czakr. Podczas tego wzajemnego oddzialywania miedzy umyslem, energia, a trescia doswiadczenia, swiadomosc rozswietla sie i poddaje dzialaniu sladów karmicznych i wlasciwosci zwiazanego z nimi swiata egzystencji. Prana karmiczna napedza sen, a umysl przeplata pewne manifestacje sladów karmicznych - koloru, swiatla i róznych wyobrazen - w sensowne opowiadanie zwane snem. Rezultatem takiego wlasnie procesu jest sen samsaryczny. 5. WIZERUNKI Z TANTRY MATKI  W naukach Wielkiej Doskonalosci (dzogczen) glówna kwestia jest zawsze to, czy rozpoznajemy swoja prawdziwa nature i czy rozumiemy, ze odbicia owej natury manifestuja sie w formie doswiadczenia. Sen jest odbiciem naszego wlasnego umyslu. Po obudzeniu sie latwo jest uwierzyc w to, czego buddowie doswiadczaja po rym, jak osiagna oswiecenie - ze wszystkie rzeczy, z których sklada sie samsara, sa iluzja. I podobnie, jak rozpoznanie iluzorycznej natury snu w czasie spania wymaga cwiczen, musimy praktykowac, aby urzeczywistnic iluzoryczna nature codziennego zycia. Kiedy choc troche zrozumiemy mechanizm powstawania snów, moze latwiej nam bedzie zrozumiec, co oznacza “iluzoryczny" i “pozbawiony pierwotnego bytu" oraz, co jest równie wazne, latwiej zastosowac to zrozumienie we wlasnym doswiadczeniu. Proces powstawania doswiadczen jest bowiem taki sam w czasie snu, jak i po obudzeniu. Swiat jest snem, nauczyciel i nauki sa snem, rezultat naszej praktyki jest równiez snem - w rzeczywistosci dopóki nie wyzwolimy sie i nie doswiadczymy czystej rigpy, nie bedzie niczego, co nie byloby snem. Do tego momentu wciaz bedziemy snic siebie i nasze zycie zarówno mentalnie w nocy, jak i fizycznie w ciagu dnia. Niewiedza w zakresie tego, jak pracowac z myslami, oznacza, ze czlowieka kontroluja jego mysli. Wiedza, jak z nimi pracowac, znaczy natomiast, iz mysl wprowadzana jest w swiadomosc i wykorzystywana albo do pozytywnych celów i pozytywnego dzialania, albo tez wyzwalana w swoja pusta nature. W taki wlasnie sposób wykorzystuje sie mysl na duchowej sciezce. Podobnie mozemy do duchowej praktyki wlaczyc niewiedze, cierpienie i jakiekolwiek inne doswiadczenie. Aby to uczynic, musimy jednak zrozumiec, iz esencja wszystkiego, co sie pojawia, jest pustka. Kiedy zdamy sobie z tego sprawe, wówczas kazda chwila zycia przesiaknieta bedzie wolnoscia, a wszystkie doswiadczenia stana sie praktyka duchowa: wszystkie dzwieki beda mantra, wszystkie formy czysta pustka, a cale cierpienie - nauka. To wlasnie oznacza “przeksztalcenie wszystkiego w duchowa sciezke". Bezposrednie uswiadomienie sobie, ze gniew nie ma zadnej obiektywnej podstawy, lecz ze jest tylko odbiciem umyslu - jak sen, sprawia, ze wezel gniewu rozluznia sie i juz nas nie wiaze. Kiedy zrozumiemy, ze to, co potraktowalismy jako weza i czego tak bardzo sie balismy, jest tylko zwinieta lina, moc owego zjawiska zniknie. Zrozumienie, ze wszystko, co sie pojawia, jest pusta jasnoscia, prowadzi do rozpoznania, ze umysl i doswiadczenie stanowia jednosc. Istnieje tybetanskie slowo lhundrub, które przetlumaczyc mozna jako “spontaniczna doskonalosc". Oznacza ono, ze nie istnieje zaden wytwórca, który by cokolwiek produkowal. Wszystko jest takie, jakie ma byc, spontanicznie pojawia sie z umyslu jako doskonala manifestacja pustki i jasnosci. Krysztal nie wytwarza swiatla- j ego naturalna wlasciwoscia jest promieniowanie blaskiem. Lustro nie wybiera sobie twarzy, która chcialoby odbic - jego istota jest odbijanie wszystkiego, co sie pojawia. Kiedy naprawde uswiadomimy sobie, ze wszystko, co powstaje, lacznie z naszym zwyczajnym poczuciem “ja", jest tylko projekcja umyslu, bedziemy wolni. Bez tego zrozumienia to tak, jakbysmy fatamorgane uznawali za cos prawdziwego, a echo za cos innego, niz nasz wlasny glos. Owo poczucie oddzielenia jest bardzo silne i wlasnie przez nie wpadamy w pulapke zludnego dualizmu. Tantra Matki, jeden z najwazniejszych tekstów tradycji Bon, zawiera przyklady, porównania i metafory, których rozwazanie pomaga lepiej zrozumiec iluzoryczna nature snu i codziennego zycia. Odbicie. Sen stanowi projekcje naszego wlasnego umyslu. Nie jest czyms róznym od umyslu, tak jak promien slonca nie rózni sie od swiatla slonecznego na niebie. Nie zdajac sobie z tego sprawy, traktujemy sny, jakoby byly prawdziwe, jak lew warczacy na swoja wlasna twarz odbita w lustrze wody. We snie niebo jest naszym umyslem, góra jest naszym umyslem, kwiaty, czekolada, która jemy, inni ludzie - to wszystko jest odbiciem naszego wlasnego umyslu. Blyskawica. Czarne, nocne niebo rozswietla blyskawica. W jednej chwili oswietla góry, a kazdy szczyt wydaje sie oddzielnym obiektem. Tym jednak, czego rzeczywiscie doswiadczamy, jest odbicie blysku swiatla pojawiajace sie z powrotem przed naszymi oczami. W ten sam sposób wszystkie pozornie oddzielne obiekty, ukazujace sie we snie, sa w rzeczywistosci tylko swiatlem naszego umyslu, swiatlem rigpy. Tecza. Podobnie jak tecza, sen moze byc niezwykle piekny i fascynujacy. Nie sklada sie jednak z zadnej substancji jest manifestacja swiatla i w duzej mierze zalezy od punktu widzenia obserwatora. Jezeli bedziemy próbowali tecze zlapac, nigdy nam sie to nie uda, albowiem nic na jej miejscu nie znajdziemy. Sen, jak tecza, stanowi polaczenie warunków, z których rodzi sie iluzja. Ksiezyc. Sen przypomina ksiezyc odbijajacy sie w wielu róznych wodach - w stawie, studni, morzu, w oknach domów w miescie i w wielu róznych krysztalach. Ksiezyc sie jednak nie rozmnaza, jest tylko jeden, tak jak wiele obiektów, które ukazuja nam sie we snie, mate sama esencje. Czary Zreczny magik moze sprawic, iz kamien najpierw wyda sie sloniem, potem wezem, a nastepnie tygrysem. Te zwierzeta sa jednak iluzoryczne, tak jak obiekty, które jawia nam sie we snie, sa uczynione ze swiatla umyslu. Miraz. Z powodu pojawienia sie drugorzednych przyczyn mozemy na pustyni ujrzec fatamorgane - zludzenie migoczacego w oddali jeziora lub miasta. Kiedy jednak sie do niego zblizymy, nie znajdziemy niczego. Kiedy zbadamy wyobrazenia, które ukazuja sie nam we snie, okaze sie, ze one, podobnie jak fatamorgana, sa równiez pozbawionymi substancji iluzjami, gra swiatla. Echo. Jezeli wywolamy glosny dzwiek w miejscu, w którym odbijaja sie fale dzwiekowe, dzwiek ten do nas powróci. Cichy odglos wróci jako cichy odglos, a rozpaczliwy krzyk jako rozpaczliwy krzyk. Powracajacy dzwiek, który dobiega naszych uszu, jest tym samym odglosem, który wydalismy. W podobny sposób tresc naszych snów, mimo tego, iz wydaje sie zupelnie od nas niezalezna, jest jedynie wyprojektowana zawartoscia naszego wlasnego umyslu, która do nas powrócila. Przyklady te klada nacisk na fakt, iz w rzeczywistosci sen pozbawiony jest realnej egzystencji i podkreslaja jednosc doswiadczenia i tego, kto doswiadcza. W naukach sutr nazywamy to “pustka", w tantrze “iluzja" a w dzogczen “pojedyncza sfera". Jazn i obiekt doswiadczenia nie sa dwoma odrebnymi rzeczami. Swiat wewnatrz i na zewnatrz jest nasza wlasna manifestacja. Zyjemy razem z innymi ludzmi w tym samym swiecie, gdyz dzielimy te sama karme zbiorowa. To, w jaki sposób postrzegamy wlasne doswiadczenia, wyznacza ich jakosc i nasza dalsza reakcje na nie. Wierzymy w nasza wizje, ze rzeczy istnieja naprawde, ze zyja jako odrebne istoty i obiekty. Kiedy wierzymy, ze cos gdzies sie znajduje, to naprawde sie tam pojawia! Moze równiez na nas wplywac. My sami tworzymy swiat, na który reagujemy. Kiedy przestajemy istniec, swiat, który stworzylismy, rozpuszcza sie, ale swiat, który zamieszkuja inni ludzie, wciaz trwa. Tracimy percepcje. Jezeli rozpuscimy wtedy swój konceptualny umysl, czystosc lezaca u jego podstaw spontanicznie sie zamanifestuje. Kiedy rzeczywiscie doswiadczymy tego, iz nic nie istnieje naprawde zarówno wewnatrz nas, jak i w swiecie, który nas otacza, wówczas nic nie bedzie mialo nad nami wladzy. Kiedy lew bierze swoje odbicie w wodzie za cos prawdziwego, odczuwa strach i warczy, kiedy jednak zrozumie iluzoryczna nature owego odbicia, nie bedzie reagowal strachem. Kiedy brakuje nam prawdziwego zrozumienia istoty rzeczy, reagujemy na zludne projekcje wlasnego umyslu pozadaniem i niechecia i tworzymy w ten sposób karme. Kiedy poznamy prawdziwa, pusta nature wszystkiego, bedziemy wolni. POUCZAJACE METAFORY Wedlug Tantry Matki ignorancja zwyklego snu przypomina ciemny pokój. Swiadomosc jest plomieniem lampy. Jezeli lampa jest zapalona, ciemnosc znika i pokój wypelnia swiatlo. Nauka przez symbole i metafory to sposób przekazywania duchowych nauk za pomoca jezyka, który przynosi najlepsze efekty. Jednak aby móc wykorzystac ten jezyk, najpierw musimy nauczyc sie go rozumiec. Czesto przekonuje sie, ze moi uczniowie maja problemy ze zrozumieniem metafor, tak wiec zdecydowalem sie zamiescic informacje na temat tego, jak najlepiej pracowac z przenosniami i symbolicznymi wyobrazeniami. Wykorzystanie jezyka w celu wywolania pewnych pobudzajacych zmysly doswiadczen jest duzo bardziej skuteczne niz wyjasnienia ograniczajace sie do abstrakcyjnych i specjalistycznych pojec. Chociaz prawdziwe doswiadczenie nielatwo wyrazic jezykiem, wyobrazenia wykorzystywane w naukach zblizaja nas do owego doswiadczenia wtedy, kiedy postrzegane sa nie tylko przez racjonalny umysl. Metafor tych trzeba doswiadczac jak obrazowych wyobrazen w poezji i. Trzeba je przemyslec, rozwazyc, zbadac i zjednoczyc z wlasnym doswiadczeniem. Kiedy na przyklad slyszymy wyraz “ogien", nie zwracamy na niego uwagi. Kiedy jednak zatrzymujemy sie nad nim dluzej, pozwalajac na to, aby zza wyrazu wylonil sie obraz, widzimy ogien, czujemy cieplo. Poniewaz znamy ogien jako cos wiecej niz tylko pojeciowa abstrakcje, poniewaz wszyscy patrzylismy kiedys na plomienie i na wlasnej skórze czulismy ich zar, wyraz ten wywoluje w wyobrazni doswiadczenie oddzialywujace na zmysly. W naszej wyobrazni pali sie ogien. Kiedy mówimy “cytryna" i pozwalamy, aby z tego slowa wylonil sie owoc, slina naplywa nam do ust, a jezyk kurczy sie z powodu kwasnego smaku. Wyraz “czekolada" wywoluje niemal namacalne doswiadczenie slodkiego smaku. Jezyk jest symboliczny i aby mial sens, odwoluje sie do pamieci, zmyslów lub wyobrazen. Kiedy w przekazywaniu nauk wykorzystuje sie metafory i symbole, najlepiej pozwolic im wplynac na nas w sposób, jaki opisalem powyzej. Nie ograniczajcie sie do rejestrowania wyrazów “plomien w ciemnym miejscu" czy “odbicie w lustrze", ale wykorzystajcie swoje zmysly, cialo i wyobraznie, aby owe przenosnie naprawde doglebnie zrozumiec. Musimy przekroczyc wyobrazenie, ale ono samo moze nas pokierowac w odpowiednia strone. Kiedy wchodzimy do pomieszczenia oswietlonego lampa, nie badamy lampy, knota czy nafty, doswiadczamy po prostu jasnosci w pokoju. Spróbujcie w ten sam sposób potraktowac metafory. Nasze umysly, wytrenowane do pracy z abstrakcjami i logika, chwytaja metafore, aby ja poddac analizie i za duzo od niej zadaja. Chcemy wiedziec, w jaki sposób lampa znalazla sie w pokoju, jak zostala zapalona i skad zawial wiatr. Chcemy dowiedziec sie, jakie to jest lustro, z czego jest zrobione i wreszcie, co dokladnie sie w nim odbija. Zamiast angazowac sie w takie analizy, po prostu zatrzymajcie sie na chwile przy wyobrazeniu i spróbujcie znalezc ukryte za slowami doswiadczenie. Jest ciemno. Lampa zapala sie. Wszyscy znamy to doswiadczenie cialem i zmyslami. Ciemnosc zostaje zastapiona jasnoscia - przejrzysta, pozbawiona substancji i bezposrednio znana. Nagle wieje wiatr, którego podmuch gasi plomien. Dobrze wiemy z wlasnego doswiadczenia, jak to jest, kiedy ciemnosc zastepuje swiatlo.

CZESC DRUGA: 

RODZAJE I ZASTOSOWANIE SNÓW 
Celem praktyki jogi snu, a wiec naszym ostatecznym pragnieniem jest wyzwolenie- urzeczywistnienie tego, co znajduje sie poza wszystkimi snami. Sen znajduje jednak równiez zastosowanie na poziomie relatywnym i moze miec dobroczynny wplyw na nasze codzienne zycie. Z jednej strony mozna bowiem wykorzystac informacje, które on nam daje, a z drugiej bezposrednio korzystac z doswiadczen, które przezywamy w czasie snu. Na Zachodzie bardzo szeroko rozpowszechnione jest stosowanie snów w terapii, wielu artystów i naukowców przyznaje sie równiez do korzystania z twórczej fantazji snów w swojej pracy. Tybetanczycy takze na rózne sposoby opieraja sie na snach. Czesc druga niniejszej ksiazki opisuje n
iektóre mozliwosci wykorzystania snów w codziennym zyciu. 1. TRZY RODZAJE SNÓW  Istnieja trzy rodzaje snów, które tworza pewien ciag zwiazany z postepem w praktyce jogi snienia, chociaz nie zawsze kolejnosc ta musi obowiazywac. Sa to: 1) zwyczajne sny samsaryczne, 2) sny przejrzyste, 3) sny przejrzystego swiatla. Pierwsze dwa typy rozróznic mozna na podstawie przyczyn ich powstania, ale i w jednym, i w drugim sniacy moze byc zarówno swiadomy, jak i nieswiadomy. W snach przejrzystego swiatla sniacy jest zawsze swiadomy i nie ma juz podzialu na przedmiot i podmiot. Sny te powstaja w niedualnej swiadomosci.Zwykle sny (powstaja ze sladów karmicznych sniacego) Nieswiadomy Swiadomy Sny przejrzyste (powstaja ze sladów karmicznych po przekroczeniu poziomu osobistego) Nieswiadomy Swiadomy Sny przejrzystego swiatla (niedualnosc) Swiadomy (poza dualnoscia przedmiot-podmiot) SNY SAMSARYCZNE Sny sniace sie wiekszosci z nas przez wiekszosc czasu to sny samsaryczne, które powstaja ze sladów karmicznych*. Znaczenie, jakie w nich odkrywamy, jest rzutowana na nie nasza projekcja - przypisujemy snom jakis sens, który wcale nie jest zawarty w ich wewnetrznej istocie. Podobnie rzecz sie ma z nadawaniem sensu naszemu codziennemu zyciu. Nie oznacza to jednak, ze znaczenie, jakie projektujemy na nasze sny i zycie jest niewazne. Zachodzacy tu proces przypomina czytanie ksiazki, która jest w gruncie rzeczy tylko zbiorem znaków na papierze. Poniewaz jednak posiadamy okreslona wiedze na temat znaczenia slów, mozemy odczytac z ksiazki pewna tresc. Tresc ta, tak jak sens snu, jest nastepnie poddawana interpretacji. Dwie osoby moga przeczytac te sama ksiazke i miec w zwiazku z tym calkiem rózne doswiadczenia. Jedna z nich moze w oparciu o nia zmienic cale swoje zycie, a druga uzna, ze tekst ten nie zasluguje na szczególna uwage. Ksiazka sie jednak nie zmienila - to tresc wyprojektowana na slowa przez czytelnika zostala inaczej odczytana. SNY PRZEJRZYSTE W miare postepu w praktyce sny staja sie coraz wyrazniejsze, bardziej szczególowe i wieksza czesc kazdego z nich zostaje zapamietana. Dzieje sie to na skutek tego, iz w stan snu wprowadzilismy wieksza swiadomosc. Oprócz stanu zwiekszonej swiadomosci w czasie doswiadczania zwyczajnych snów istnieje bowiem drugi rodzaj snów, zwany snami przejrzystymi. Takie sny pojawiaja sie, gdy umysl i prana sa zharmonizowane, a sniacy rozwinal zdolnosc pozostawania w stanie bezosobowym. W przeciwienstwie do snów samsarycznych, w których umysl sniacego jest przenoszony z miejsca na miejsce przez prane karmiczna, umysl sniacego sny przejrzyste jest stabilny. Chociaz oczywiscie i tu pojawiaja sie wyobrazenia i rózne informacje, oparte sa one mniej na osobistych sladach karmicznych, a bardziej na wiedzy pochodzacej bezposrednio ze swiadomosci znajdujacej sie ponizej poziomu konwencjonalnego “ja'. Jest to analogiczne do róznicy pomiedzy ciezka prana karmiczna przeplywajaca przez kanal bialy, która zwiazana jest z negatywnymi uczuciami, a prana madrosci w kanale czerwonym. Obie sa pranami karmicznymi - energiami wlaczonymi w doswiadczenia dualizmu - ale jedna z nich jest czystsza i mniej zwiazana z niewiedza niz druga. W ten sam sposób przejrzysty sen jest czystszy i mniej wynikajacy z niewiedzy niz sen samsaryczny. W snie przejrzystym jest tak, jakby sniacy cos otrzymal lub odkryl, a nie jak we snie samsarycznym, gdzie sniacy projektuje znaczenie snu na czyste doswiadczenie. Snów przejrzystych moze raz na jakis czas doswiadczac kazdy czlowiek, ale dopóki duchowa praktyka nie jest rozwinieta i stabilna, nie zdarza sie to czesto. Sny wiekszosci z nas sa jednak snami samsarycznymi, opartymi na codziennych uczuciach i przezyciach. Chociaz czasami moga nam sie przysnic swiete nauki, nauczyciele, praktyka, buddowie lub dakinie*, wciaz wielce prawdopodobne jest, iz bedzie to sen samsaryczny. Jezeli zajmujemy sie praktyka i mamy nauczyciela, wówczas oczywiscie bedziemy o rym snic. Posiadanie takich snów jest pozytywnym sygnalem, poniewaz oznacza, iz naprawde angazujemy sie w praktyke, ale samo zaangazowanie jest dualistyczne i dlatego nalezy do swiata samsary. Samsara ma lepsze i gorsze aspekty i dlatego dobrze jest w pelni zajac sie praktyka i studiowaniem nauk, gdyz jest to sciezka wiodaca do wyzwolenia. Dobrze jest równiez nie mylic snów samsarycznych ze snami przejrzystymi. Jezeli popelniamy ten blad, ze wierzymy, iz sny samsaryczne udzielaja nam prawdziwych rad, wówczas codzienne zmiany postepowania i podazanie za nakazami snów moze stac sie naszym pelnoetatowym zajeciem. Wiara, ze kazdy sen jest przeslaniem z jakiegos wyzszego, bardziej duchowego zródla, jest dobrym sposobem na powiklanie sobie zycia. Powinnismy zwrócic baczna uwage na sny, zrozumiec, które z nich sa znaczace, a które stanowia jedynie manifestacje naszych uczuc, pragnien, obaw, nadziei i marzen. SNY PRZEJRZYSTEGO SWIATLA Istnieje jeszcze jeden rodzaj snów pojawiajacy sie wtedy, kiedy czlowiek posunal sie juz daleko na duchowej sciezce sny przejrzystego swiatla. Powstaja one z pierwotnej prany przeplywajacej przez kanal centralny. W naukach dotyczacych jogi snienia mówi sie glównie o przejrzystym swietle stanie wolnym od snu, mysli i wyobrazen. Istnieje równiez stan przejrzystego swiatla polegajacy na rym, iz sniacy pozostaje w naturze swego umyslu. Nielatwo to osiagnac, gdyz zanim pojawi sie sen przejrzystego swiatla, praktykujacy musi bardzo stabilnie przebywac w stanie niedualnej swiadomosci. Gyalshen Misu Samleg, autor waznych komentarzy do Tantry Matki, napisal, ze praktykowal niestrudzenie przez dziewiec lat, zanim zaczal miewac sny przejrzystego swiatla. Rozwijanie zdolnosci doswiadczania snów przejrzystego swiatla jest podobne do rozwijania zdolnosci do przebywania w stanie niedualnej rigpy w ciagu dnia. Na poczatku rigpa i mysl wydaja sie czyms róznym, wiec w doswiadczeniu rigpy nie ma mysli, a kiedy jakas mysl sie pojawi, rozpraszamy sie ', i tracimy kontakt z rigpa. Kiedy jednak rozwinie sie pewna '' stabilnosc w przebywaniu w stanie rigpy, mysl bedzie sie po prostu pojawiac i rozpuszczac, w zaden sposób nie przyslaniajac rigpy. Praktykujacy pozostanie w niedualnej swiadomosci. Sytuacja ta podobna jest do uczenia sie gry na bebenku i dzwonku jednoczesnie w celu wykonywania praktyk rytualnych. Na poczatku mozna wykonywac tylko jedna czynnosc. Jezeli bowiem dzwonimy dzwonkiem, tracimy rytm gry na bebenku i odwrotnie. Jezeli jednak osiagniemy pewna stabilnosc, bedziemy mogli uzywac obu instrumentów jednoczesnie. Sny przejrzystego swiatla nie sa tym samym, co sny przejrzyste, które powstajac z glebokich i stosunkowo czystych aspektów umyslu i z pozytywnych sladów karmicznych, wciaz mieszcza sie w dualizmie. Sen przejrzystego swiatla, mimo tego, iz pochodzi ze sladów karmicznych nagromadzonych w przeszlosci, nie prowadzi do dualistycznego doswiadczenia. Praktykujacy nie staje sie podmiotem obserwujacym sen przedmiot, ani tez podmiotem w swiecie snu, ale pozostaje w stanie pelnego polaczenia z niedualna rigpa. Róznice pomiedzy tymi trzema rodzajami snu moga wydawac sie bardzo subtelne. Sen samsaryczny powstaje ze sladów karmicznych i emocji sniacego, a jego tresc tworza te wlasnie slady karmiczne i uczucia. Przejrzysty sen zawiera bardziej obiektywna wiedze pojawiajaca sie ze zbiorowych sladów karmicznych i osiagalna dla swiadomosci wtedy, gdy nie jest ona wplatana w osobiste slady karmiczne. Swiadomosc nie jest wówczas zwiazana ani przestrzenia, ani czasem, ani osobista historia, a sniacy moze spotykac prawdziwych ludzi, otrzymywac nauki od rzeczywistych nauczycieli i znajdywac informacje, które beda pomocne zarówno innym, jak i jemu samemu. Snu przejrzystego swiatla nie mozna natomiast okreslic przez jego tresc. Jest snem przejrzystego swiatla, poniewaz nie ma tam zadnego podmiotowego sniacego lub ego snu, ani zadnej jazni znajdujacej sie w dualistycznym zwiazku ze snem czy jego trescia. Chociaz sen sie pojawia, jest jedynie rodzajem aktywnosci umyslu, która nie zaklóca stabilnego przebywania w przejrzystym swietle umyslu praktykujacego. 2. ZASTOSOWANIE SNÓW  Najwieksza wartoscia snów jest mozliwosc ich wykorzystania na duchowej sciezce. Najwazniejsze jest to, ze sny same w sobie moga stac sie duchowa praktyka, moga równiez dostarczyc doswiadczen, które umotywuja sniacego do wkroczenia na duchowa sciezke. Za ich pomoca mozna tez okreslic, czy praktyka wykonywana jest prawidlowo, jakie postepy robi praktykujac i na co musi zwrócic baczniejsza uwage. Tak jak w historii, która opowiedzialem w przedmowie, czesto zdarza sie, iz przed udzieleniem wysokich nauk nauczyciel czeka, az uczen bedzie mial sep okreslajacy jego gotowosc do ich otrzymania. Inne sny moga stanowic wskazówke, ze uczen urzeczywistnil juz pewna praktyke - po uslyszeniu tresci takiego snu nauczyciel moze stwierdzic, iz nadszedl czas na przekazanie uczniowi kolejnych instrukcji. W ten sam sposób, jezeli uwaznie przyjrzymy sie naszym wlasnym snom, bedziemy mogli ocenic, jaki postep osiagnelismy na duchowej sciezce. Czasami sadzimy, iz praktyka idzie nam calkiem niezle, ale we snie okazuje sie, ze przynajmniej jakas czesc nas jest wciaz pograzona w wielkim pomieszaniu i negatywnosci. Nie powinno nas to jednak zniechecac. Bardzo dobrze, ze we snie manifestuja sie rózne aspekty umyslu i wskazuja nam, z czym musimy pracowac, aby rozwijac sie w praktyce. Z drugiej strony, kiedy praktyka duchowa robi sie coraz mocniejsza, jej rezultaty zamanifestuja sie w czasie snu, dodajac nam pewnosci, ze jestesmy na dobrej drodze. DOSWIADCZENIE WE SNIE Doswiadczenie we snie jest nieograniczone - mozemy robic wiele rzeczy niemozliwych do wykonania w codziennym zyciu, w tym pewne praktyki ulatwiajace nasz duchowy rozwój. Mozemy wyleczyc rany w naszej psychice, rozwiazac problemy natury emocjonalnej, których nie bylismy w stanie wczesniej rozwiklac. Mozemy równiez usunac blokady hamujace swobodny obieg energii w ciele. Mozemy tez rozpuscic zaslony w naszym umysle, przenoszac doswiadczenie poza konceptualne granice i ograniczenia. Najlatwiej zrealizowac te zadania po uprzednim rozwinieciu zdolnosci do pozostawania swiadomym w czasie snu. W tym miejscu wspominam o tym jedynie jako o potencjalnej mozliwosci. Rozdzial o praktyce zawiera wiecej szczególów na temat tego, jak pracowac ze snem, kiedy osiagnelo sie juz ów stan przytomnosci w czasie snu. PRZEWODNICTWO I WSKAZÓWKI Wiekszosc Tybetanczyków - zarówno mistrzów duchowych, jak i zwyczajnych ludzi - traktuje sny jako potencjalne zródlo najglebszej duchowej wiedzy i skarbnice wskazówek dotyczacych codziennego zycia. Sny naprowadzaja na zródlo choroby, wskazuja na to, iz konieczne jest wykonywanie okreslonych praktyk oczyszczajacych oraz ze trzeba zwrócic uwage na zwiazki z okreslonymi bóstwami medytacyjnymi i opiekunami. Takie wykorzystanie snów moze zostac uznane za zabobon, ale na glebokim poziomie sny rzeczywiscie przedstawiaja stan sniacego oraz jego zwiazki z róznymi energiami. Na Wschodzie ludzie potrafia rozpoznawac te energie i identyfikuja je jako opiekunów i duchy ochronne oraz jako odzwierciedlenie stanu fizjologicznego i wewnetrznego stanu duchowego sniacego. Na Zachodzie, gdzie nauka o snach rozwinela sie duzo pózniej, energie te traktuje sie jako oznaki rozpoczynajacej sie choroby lub gleboko zakorzenionych kompleksów i archetypów. Niektórzy Tybetanczycy pracuja ze snami przez cale zycie, uwazajac je za podstawowa forme porozumiewania sie z glebszymi aspektami ich samych oraz z innymi swiatami. Moja matka byla dobrym tego przykladem. Praktykowala nauki i byla bardzo kochajaca, zyczliwa kobieta. Czesto, kiedy rano zbieralismy sie przy stole, opowiadala calej rodzinie swoje sny, szczególnie kiedy byly one w jakis sposób zwiazane z jej opiekunem i straznikiem Namthelem Karpo. Namthel jest opiekunem pólnocnej czesci Tybetu, prowincji Hor, gdzie dorastala moja matka. Chociaz jego praktyka znana byla w calym Tybecie, szczególna czcia darzyli go mieszkancy wioski, z której pochodzila matka, oraz sasiednich terenów Moja matka w odróznieniu od ojca wykonywala te praktyke, a on czesto kpil z niej, kiedy opowiadala swoje sny. Dobrze pamietam, jak kiedys opowiadala nam sen, w którym Namthel przyszedl do niej. Ubrany byl jak zawsze w biale szaty, mial biale wlosy, a jego uszy zdobily kolczyki z muszli. Tym razem byl wsciekly. Wszedl przez drzwi i cisnal mala torbe na podloge. Powiedzial: “Zawsze mówie ci, zebys dbala o siebie, ale ty nie robisz tego, jak nalezy!" Spojrzal matce gleboko w oczy, po czym zniknal. Rankiem matka nie byla pewna znaczenia snu. Po poludniu tego samego dnia kobieta pracujaca czasem w naszym domu próbowala ukrasc nam pieniadze. Wsunela je pod ubranie, ale kiedy przechodzila obok matki, pieniadze wypadly na jej oczach. Schowane byly w torbie identycznej do tej, jaka ukazala sie jej we snie. Matka podniosla ja i zobaczyla, ze w srodku byly wszystkie rodzinne oszczednosci, które omal nie zostaly skradzione. Potraktowala to wydarzenie jako manifestacje opiekunczej aktywnosci swojego straznika i wierzyla, ze to Namthel sprawil, ze torba upadla na ziemie. Namthel pojawial sie w snach mojej matki przez cale jej zycie, zawsze w tej samej formie. Chociaz wiadomosci, które przekazywal, róznily sie, zawsze sny te pomagaly jej w jakis sposób, ochranialy i prowadzily na sciezce .Do dziesiatego roku zycia przebywalem w szkole chrzescijanskiej, z której zabrali mnie rodzice, abym mógl wstapic do klasztoru Meri. Gen Sengtuk, jeden z mnichów zyjacych w rym klasztorze, od czasu do czasu opowiadal mi swoje sny. Niektóre z nich zapamietalem calkiem dobrze, poniewaz podobne byly do snów mojej matki. Mnich ten czesto snil o Sipie Dzialmo, jednej z najwazniejszych i najstarszych oswieconych strazniczek tradycji Bon. Praktyke Sipa Dzialmo wykonuje sie równiez w innych szkolach buddyzmu tybetanskiego - w Palacu Potala w Tybecie jest na przyklad pokój, w którym miesci sie jej swiatynia. Sny Gen Sengtuka o Sipie Dzialmo prowadzily go w zyciu i w praktyce duchowej. Sipa Dzialmo nie pojawiala sie w jego snach w przerazajacej formie, w jakiej przedstawia sie ja na obrazach w swiatyniach i pomieszczeniach medytacyjnych. Zamiast tego widzial bardzo stara, zgarbiona, siwowlosa, poruszajaca sie o lasce kobiete. Gen Sengtuk zawsze spotykal ja na rozleglej pustyni, na której stal jej namiot. Nikt inny tam nie mieszkal. Mnich odczytywal wyraz jej twarzy, wiedzial, czy byla szczesliwa czy smutna, patrzac na jej sposób poruszania sie umial takze stwierdzic, czy sie gniewa. Dzieki temu w jakis sposób wiedzial, co zrobic, by usunac przeszkody w praktyce albo dokonac pewnych pozytywnych zmian w zyciu. Tak Sipa Dzialmo prowadzila go cale zycie poprzez sny, a mnich ten utrzymywal z nia bliski zwiazek. Jego doswiadczenia ze strazniczka sa dobrym przykladem przejrzystych snów. Bylem wtedy malym chlopcem i dobrze pamietam, kiedy pewnego dnia sluchalem, jak mnich opowiada jeden ze swoich snów, i nagle uderzylo mnie, ze to tak, jakby mial on przyjaciela gdzies daleko. Pomyslalem, ze calkiem fajnie byloby miec przyjaciól, z którymi móglbym sie bawic podczas snu, poniewaz w ciagu dnia nie mialem na zabawe duzo czasu, gdyz nauka byla bardzo intensywna, a nauczyciele surowi. Tak wlasnie sobie wtedy pomyslalem. Widac wiec, ze kiedy dorastamy, zrozumienie snu i praktyki jogi snienia oraz motywacja do wykonywania praktyki moze znacznie sie poglebic i dojrzec. WRÓZENIE Wielu mistrzów medytacji, którzy rozwineli juz pewna stabilnosc praktyki medytacyjnej, potrafi wykorzystywac przejrzyste sny do wrózenia. Aby móc to uczynic, sniacy musi byc w stanie uwolnic sie od wiekszosci osobistych sladów karmicznych, które normalnie ksztaltuja sen. W przeciwnym razie informacje nie sa uzyskiwane ze snu, lecz na niego projektowane, tak jak ma to miejsce w snach samsarycznych. Szamani tradycji Bon wykorzystuja sny jako jedna z metod wrózenia, takie zastosowanie snów jest równiez calkiem powszechne wsród Tybetanczyków Nierzadko zdarza sie, iz uczen prosi nauczyciela o rade lub o wskazówke dotyczaca pokonania jakiejs przeszkody na duchowej sciezce, a nauczyciel ucieka sie do snów, aby uzyskac wlasciwa odpowiedz. Kiedys podczas pobytu w Tybecie spotkalem urzeczywistniona Tybetanke o imieniu Khaczod Langmo. Byla ona pelna mocy “odkrywczynia skarbów" (tertonem), która na nowo odnalazla wiele ukrytych nauk. Poprosilem ja o przepowiedzenie mi przyszlosci, o bardzo ogólne informacje na temat przeszkód, jakie napotkam, i tak dalej. Poprosilem ja, aby wysnila dla mnie przejrzysty sen, za pomoca którego moglaby mi wywrózyc przyszlosc. Jak zwykle w takiej sytuacji osoba, której ma przysnic sie sen, prosi o jakas rzecz nalezaca do tego, kto o sen prosi. Dalem wiec Khaczod Langmo swój podkoszulek. Rzecz ta reprezentowala mnie energetycznie i poprzez koncentrowanie sie na niej, Khaczod Langmo byla w stanie wejsc ze mna w kontakt. Tamtej nocy polozyla mój podkoszulek pod poduszke, zasnela i miala przejrzysty sen. Rano dlugo wyjasniala mi, co mnie czeka w zyciu, czego powinienem unikac i co powinienem robic. Byly to bardzo jasne i pomocne rady. Czasami uczniowie pytaja, czy sen, który mówi cos o przyszlosci, dowodzi, iz nie da sie jej zmienic. Wedlug tradycji tybetanskiej przyszlosc nie jest niezmienna. Poniewaz w przeszlosci zasialismy nasiona przyszlych sytuacji, przyczyny wszystkiego, co moze sie wydarzyc sa obecne juz teraz. Podstawowe warunki kazdej sytuacji, która wydarzy sie w przyszlosci, mozna znalezc w tym, co sie juz zdarzylo, jednak drugorzedne przyczyny konieczne do zamanifestowania sie ziaren karmicznych mozna zmienic, zaleza one bowiem od pojawiajacych sie okolicznosci. Dlatego wlasnie praktyka jest skuteczna, a choroba moze zostac wyleczona. Jezeli byloby inaczej, zadna próba zmiany nie mialaby sensu, gdyz nic nie mozna by zmienic. Jezeli dzisiaj bedziemy miec sen o dniu jutrzejszym, a jutro wszystko wydarzy sie dokladnie tak, jak we snie, nie oznacza to, ze przyszlosci nie mozna zmienic, ale ze nie zrobilismy nic, aby byla inna. Wyobraz sobie potezny slad karmiczny, odcisniety przez silna emocje, który jest podstawowa przyczyna okreslonej sytuacji i ma zaowocowac. To znaczy, nasze zycie byc moze dostarczy drugorzednych przyczyn niezbednych do zamanifestowania sie owej podstawowej przyczyny - sen o przyszlosci ukazuje te przyczyne, a slad karmiczny, który dojrzewa i ma sie zamanifestowac, warunkuje sen, na skutek czego za pomoca snu mozemy wyobrazic sobie rezultaty zamanifestowania sie owego sladu. To tak, jakbysmy weszli do kuchni, w której krzata sie doskonaly wloski kucharz, unosi sie zapach przypraw i jedzenia, a skladniki potrawy leza na stole - mozemy niemal wyobrazic sobie wlasnie przygotowywany obiad, prawie widzimy rezultat tej sytuacji. To wlasnie tak, jak w naszym snie - byc moze nie bedziemy w stanie okreslic precyzyjnie przyszlosci, ale prawdopodobnie bez trudu przepowiemy wieksza jej czesc. Nastepnie, kiedy kucharz poda nam przykladowy obiad, polaczy sie on z naszymi oczekiwaniami, róznica pomiedzy oczekiwaniami a rzeczywistoscia zostanie zatarta i zjemy dokladnie taki obiad, jakiego oczekiwalismy, nawet jesli de facto nie bedzie on taki sam. Jako przyklad moge przywolac pewne wydarzenie z mojego dziecinstwa. Bylo to w dniu zwanym w Indiach Diwali, który tradycyjnie swietuje sie wybuchami petard. Moi koledzy i ja nie mielismy pieniedzy na ich kupno, wiec szukalismy tych, które zostaly zapalone, ale nie wybuchly. Gromadzilismy je w jednym miejscu i próbowalismy jeszcze raz podpalic. Bylem wtedy bardzo maly, mialem cztery czy piec lat. Jedna z petard byla wilgotna, wiec polozylem ja na palacym sie weglu. Zamknalem oczy, dmuchnalem na nia i uslyszalem wybuch. Przez chwile nie widzialem nic tylko gwiazdy i wówczas przypomnialem sobie swój sen z ubieglej nocy. Cale to doswiadczenie bylo dokladnie takie jak we snie. Oczywiscie sen przynióslby zdecydowanie wieksza korzysc, gdybym przypomnial sobie go przed, a nie po szkodzie! Istnieje wiele takich przypadków, kiedy przyczyny przyszlych sytuacji wplataja sie w sen o przyszlosci, która prawdopodobnie, ale niekoniecznie wydarzy sie naprawde. Niekiedy w czasie snu mozna poznac karme innych ludzi. Kiedy mieszkalem w Tybecie, mój nauczyciel Lopon Tenzin Namdak mial pewnej nory sen zwiazany ze mna. Rano powiedzial mi, ze powinienem wykonywac praktyke jednego ze strazników Wyruszalem wlasnie w daleka podróz i robilem te praktyke przez wiele godzin kazdego dnia, próbujac wplynac na to, co on zobaczyl w swoim snie. Kilka dni pózniej jechalem ciezarówka po waskiej drodze, wysoko w górach. Kierowcami w tej czesci Tybetu sa dzicy nomadowie, praktycznie nie odrzuwajacy strachu przed smiercia. Trzydziescioro pasazerów wypelnialo po brzegi duzy samochód, a miedzy nami lezalo mnóstwo ciezkiego bagazu. W pewnym momencie przedziurawila sie jedna z opon i samochód przewrócil sie. Wydostalem sie jakos z przyczepy i spojrzalem w dól. Nie odczuwalem strachu. Potem jednak zobaczylem, ze ciezarówke przytrzymywal jeden maly kamien i to dzieki niemu nie zesliznela sie ona w dól. Przepasc pod nami byla tak gleboka, ze kamien zrzucony z krawedzi drogi spadal bardzo dlugo, zanim osiagnal dno. Moje serce zaczelo bic szybciej. Wtedy dopiero zaczalem sie bac na sama mysl o rym, ze jeden maly kamien stal miedzy nami a smiercia i to dzieki niemu nie zakonczylem zycia w tak mlodym wieku. Kiedy zobaczylem, jak wyglada sytuacja, pomyslalem: “To o to chodzilo. To dlatego musialem wykonywac praktyke straznika'. To wlasnie zobaczyl we snie mój nauczyciel i dlatego powiedzial mi, zebym robil te praktyki. Proroczy sen nie musi byc bardzo szczególowy, ale i tak poprzez uczucia i wyobrazenia wskazuje na to, ze zbliza sie cos, czemu trzeba zaradzic. Takie przewidywanie przyszlosci to jedna z korzysci, które plyna z pracy ze snami. NAUKI WE SNIE Tradycja tybetanska opisuje wiele historii o praktykujacych, którzy otrzymywali nauki w czasie snu. Czesto sny takie tworzyly pewien ciag, gdzie kazdy kolejny sen byl dalsza czescia poprzedniego. W ten sposób przekazywane byly cale szczególowe nauki od poczatku az do scisle okreslonego momentu zakonczenia przekazu, na którym to etapie sen sie konczyl. W ten sposób “odkryte" zostaly cale tomy nauk, w tym wiele praktyk, które Tybetanczycy wykonuja od wieków Nauki przekazane we snie nazywamy “skarbem umyslu" (gong-tery`). Wyobrazcie sobie, ze wchodzicie do jaskini i znajdujecie tam ksiege z naukami - odkrywacie nauki w przestrzeni fizycznej. Skarby umyslu znajdowane sa natomiast w swiadomosci, a nie w swiecie materialnym. Niektórzy mistrzowie znajduja owe skarby zarówno w przejrzystych snach, jak i po obudzeniu. Aby otrzymac nauki we snie, praktykujacy musi rozwinac okreslone zdolnosci, takie jak na przyklad umiejetnosc bycia stale swiadomym, bez identyfikowania sie z konwencjonalnym “ja". Praktykujacy, którego przejrzystosci umyslu nie przyslaniaja slady karmiczne i sny samsaryczne, ma dostep do madrosci bedacej pierwotna wlasciwoscia samej swiadomosci. Autentyczne nauki odkrywane we snie nie pochodza z intelektu. To nie tak, jak w sytuacji, kiedy idziemy do biblioteki, badamy teksty zródlowe, a nastepnie piszemy ksiazke, wykorzystujac intelekt do zgromadzenia informacji i dokonania syntezy, jak robia to naukowcy. Chociaz z polaczenia wiedzy i zdolnosci umyslowych czlowieka powstalo wiele dobrych nauk, nie uwaza sie ich za skarby umyslu. Madrosc buddów jest samopowstala, kompletna sama w sobie, powstajaca z glebi swiadomosci. Nie oznacza to jednak, ze nauki -skarby umyslu nie beda podobne do nauk juz istniejacych. Co wiecej, mozna je znalezc w dorobku róznych kultur i w róznych okresach historycznych. Czasem moga byc do siebie bardzo podobne, chociaz w zaden sposób nie mogly na siebie wplynac. Historycy badajacy zaleznosci pomiedzy owymi naukami czesto znajduja laczace je ogniwa. Zasadnicza prawda jest jednak to, ze pojawiaja sie one w sposób spontaniczny w umyslach ludzi, którzy osiagneli pewien poziom rozwoju duchowego. Pochodza z podstawowej madrosci, do której dostep ma w gruncie rzeczy kazda kultura. Nie sa to nauki przynalezne jedynie do buddyzmu czy tradycji Bon, lecz dostepne sa dla wszystkich ludzi. Jezeli mamy karme, aby pomagac innym istotom, wówczas nauki z naszego snu moga przyniesc pozytek innym. Moze sie jednak równiez zdarzyc, ze mamy zwiazek karmiczny z okreslona linia przekazu. Wtedy nauki odkryte w czasie snu dotyczyc beda naszej wlasnej praktyki, byc moze bedac konkretna wskazówka umozliwiajaca pokonanie przeszkody na sciezce. 3. ODKRYCIE PRAKTYKI CZOD  Wielu mistrzów medytacji traktowalo sen jako niezwykle wazne wrota madrosci, przez które odkrywali nauki, wchodzili w zwiazki z oddalonymi w czasie i przestrzeni nauczycielami, i rozwijali zdolnosc do pomagania innym. Wszystkie te sposoby wykorzystania snu zilustrowane sa w historii zycia Tongjunga Thuczena, wielkiego mistrza bon, który zyl prawdopodobnie w ósmym wieku. W cyklu snów odkryl on czod*, wizjonerska praktyke rozwijania szczodrosci i uwalniania sie od przywiazania, nalezaca do tradycji Bon. Kiedy Tongjung Thuczen mial szesc lat, dobrze juz znal nauki. W wieku lat dwunastu robil dlugie odosobnienia, mial równiez niezwykle doswiadczenia ze snami, w których odkrywal rozmaite nauki i spotykal sie z innymi mistrzami. Pewnego dnia, kiedy przebywal na odosobnieniu, gdzie bardzo intensywnie wykonywal praktyke Walsai, jednego z najwazniejszych tantrycznych bóstw medytacyjnych tradycji Bon, zostal wezwany przez swego mistrza. Wyszedl z odosobnienia i pojechal do domu jednego z mecenasów mistrza, a w nory przysnil mu sie niesamowity sen. W tym snie piekna kobieta poprowadzila go przez nieznana kraine do duzego cmentarza. Na ziemi lezalo wiele zwlok, a posrodku stal wielki bialy namiot, pokryty rozmaitymi ozdobami i otoczony pieknymi kwiatami. W srodku namiotu, na duzym tronie, siedziala kobieta o ciemnej skórze. Ubrana byla w biala suknie, a jej wlosy ozdabialy turkusy i zloto. Wokól niej zgromadzilo sie wiele pieknych dakin, mówily one jezykami wielu róznych krajów; Tongjung Thuczen stwierdzil, iz musialy one przybyc z odleglych krain. Schodzac z tronu, brazowa dakini przyniosla Tongjung Thuczenowi czaszke wypelniona krwia i miesem i nakarmila go z niej. Powiedziala, aby przyjal ofiary jako czyste, i ze ona i inne dakinie dadza mu wazna inicjacje. Potem rzekla: “Obys osiagnal oswiecenie w przestrzeni Wielkiej Matki! Jestem Sipa Dzialmo, dzierzawczyni tradycji bon, Brazowa Królowa Egzystencji. Ta inicjacja i nauka sa kwintesencja Tantry Matki. Dam ci je, abys mógl przekazac je innym". TongjungThuczen zostal poprowadzony do wysokiego tronu. Sipa Dzialmo dala mu obrzedowy kapelusz, szaty inicjacyjne i przyrzady rytualne. Potem bardzo zdziwila go, proszac, by dal inicjacje zgromadzonym dakiniom. Tongjung Thuczen odparl: “O nie, nie moge dac inicjacji, poniewaz nie wiem, jak sie ja robi" i poczul sie bardzo skrepowany. Sipa Dzialmo dodala mu otuchy, mówiac: “Nie martw sie, jestes wielkim mistrzem. Posiadasz wszystkie inicjacje od trzydziestu mistrzów Tybetu i krainy Siang Siung. Mozesz dac nam inicjacje". “Nie wiem, jak odspiewac modlitwy!" - sprzeciwil sie Tongjung Thuczen. Sipa Dzialmo powiedziala: “Pomoge ci, a wszyscy straznicy dadza ci swa moc. Nie ma sie czego bac. Prosze, zrób to". W tym momencie cale mieso i krew w namiocie prze ksztalcilo sie w maslo, cukier i rozmaite artykuly zywnosciowe oraz w lekarstwa i kwiaty. Dakinie sypaly na niego kwiaty. Nagle Tongjung Thuczen uswiadomil sobie, ze naprawde wiedzial, jak dawac inicjacje Tantry Matki i zrobil to. Potem wszystkie dakinie podziekowaly mu. Sipa Dzialmo powiedziala: “Za piec lat dakinie z osmiu glównych cmentarzy spotkaja sie z wieloma mistrzami. Jezeli przyjdziesz, damy ci wiecej nauk z Tantry Matki". Nastepnie dakinie pozegnaly sie z nim, a on z nimi, a Sipa Dzialmo powiedziala mu, ze juz czas, aby odszedl. Czerwona dakini napisala na chuscie sylabe JAM, która reprezentuje zywiol wiatru i zamachala nia w powietrzu, a potem poprosila go, aby dotknal chusty prawa stopa. Kiedy to uczynil, poczul z powrotem swoje cialo i uswiadomil sobie, ze spal. Tongjung Thuczen spal tak dlugo, ze ludzie mysleli, iz umarl. Kiedy wreszcie sie obudzil, mistrz zapytal go, dlaczego tak dlugo spal. Tongjung opowiedzial mu swój sen. Nauczyciel odrzekl, ze sen jest wspanialy i ostrzegl, aby utrzymywal go w tajemnicy, bo w przeciwnym razie stanie sie on przeszkoda na sciezce. Dodal, iz pewnego dnia Tongjung Thuczen zostanie nauczycielem, a potem dal mu blogoslawienstwo na udzielanie nauk w przyszlosci. Rok pózniej, kiedy Tongjung Thuczen byl na odosobnieniu, pewnego wieczora odwiedzily go trzy dakinie. Mialy na sobie zielone chusty, którymi dotknely jego stóp. Wtedy Tongjung w jednej chwili stracil swiadomosc, aby odzyskac ja we snie. Zobaczyl trzy jaskinie wychodzace na wschód. Przed nimi rozposcieralo sie piekne jezioro. Tongjung wszedl do srodkowej jaskini, której wnetrze bylo cudownie ozdobione kwiatami. Spotkal tam trzech mistrzów, z których kazdy mial na sobie inne szaty do udzielania ezoterycznych inicjacji. Otaczaly ich piekne dakinie grajace na instrumentach, tanczace, skladajace ofiary, modlace sie i wykonujace rózne rytualy. Trzej mistrzowie dali mu inicjacje, aby przebudzil sie do naturalnego stanu umyslu, aby pamietal swoje poprzednie wcielenia oraz aby umozliwic mu skuteczne nauczanie praktyki czod. Mistrz, który siedzial posrodku, wstal i powiedzial: “Posiadasz wszystkie swiete nauki. Otrzymales inicjacje, a my poblogoslawilismy cie, aby wzmocnic twa moc nauczania". Wtedy nauczyciel siedzacy po prawej wstal i przemówil: “Dajemy ci inicjacje wszystkich nauk ogólnych, logicznych nauk filozoficznych stosowanych do odcinania ego, wykorzystania konceptualnego umyslu w celu wyzwolenia sie z iluzji oraz praktyk czod. Blogoslawimy cie, abys mógl nauczac tych praktyk i zapewnil im ciaglosc". Potem mistrz siedzacy po lewej wstal i rzekl: “Dam ci swieta nauke tantryczna, nauke serca wszystkich mistrzów Tybetu i krainy Siang Siung. Przez te nauki przekazujemy ci inicjacje i blogoslawienstwo, abys mógl pomagac innym". Wszyscy trzej mistrzowie byli bardzo waznymi nauczycielami bon, zyli w koncu siódmego stulecia, ponad piecset lat przed narodzinami Tongjunga Thuczena. Jakis czas pózniej, po smierci swojego mistrza, Tongjung Thuczen powrócil do wioski, z której pochodzil jego mistrz, aby odprawic rytualy i praktyki dla jej mieszkanców Wiele razy, zarówno podczas krótkich medytacji, jak i dlugich odosobnien, odwiedzali go w wizjach rózni mistrzowie. Doswiadczal mozliwosci spojrzenia do wnetrza swego ciala, a wszystkie kanaly i energie widzial wyraznie jak krysztal. Wiele razy, kiedy szedl, jego stopy nie dotykaly ziemi - mógl poruszac sie bardzo, bardzo szybko, wykorzystujac moc wlasnej prany. Minely kolejne cztery lata. Brazowa dakini, która spotkal we snie, manifestacja Sipy Dzialmo, powiedziala mu wtedy, ze spotkaja sie ponownie po pieciu latach, a kiedy czas ten nadszedl, Tongjung zdrzemnal sie w jaskini i we snie pomodlil sie do wszystkich mistrzów medytacji. Kiedy sie obudzil, spojrzal na niezwykle czyste niebo. Powial lekki wietrzyk, na którym przylecialy dwie dakinie i powiedzialy mu, zeby im towarzyszyl. Udal sie wraz z nimi na zgromadzenie dakin, tych samych dakin z wielu krain, które spotkal we snie przed pieciu laty. Otrzymal przekazy i wyjasnienia dotyczace praktyk czod i Tantry Matki. Dakinie powiedzialy, iz nadejdzie czas, kiedy bodhisattwowie [istoty pracujace dla dobra innych - przyp. tlum.] i dwunastu blogoslawionych mistrzów pojawi sie na ziemi, i ze w tym czasie bedzie nauczal Tongj ung Thuczen. Kazda z dakin obiecala mu w tym pomóc - jedna powiedziala, iz bedzie opiekunka nauk, inna, ze je poblogoslawi, jeszcze inna, ze ochroni je przed wypaczeniami i blednymi interpretacjami. Sipa Dzialmo równiez zobowiazala sie chronic nauki. Potem kazda ze zgromadzonych dakin powiedziala mu, jakie obowiazki przyjmie na siebie, aby dopomóc w rozprzestrzenianiu sie nauk. Dakinie przepowiedzialy, ze rozprzestrzenia sie one w dziesieciu kierunkach jak promienie slonca, do wszystkich krain swiata. Owa przepowiednia jest bardzo wazna, stanowi bowiem zachete dla tych, którzy dzisiaj ucza sie owych praktyk - dobrze jest wiedziec, iz rozprzestrzenia sie one na cala ziemie. Sny Tongjung Thuczena sa znakomitym przykladem snów przejrzystych. W jednym snie otrzymal on dokladne informacje dotyczace innego niezwyklego snu majacego sie przysnic w przyszlosci. Otrzymywal nauki i inicjacje, a pomagaly mu w tym dakinie i inni mistrzowie medytacji. We wczesnym okresie zycia, chociaz byl juz urzeczywistniony, nie znal swego pelnego potencjalu jako nauczyciela, dopóki nie odkryto go przed nim we snie. Poprzez blogoslawienstwa, jakie otrzymywal podczas snu, obudzil w sobie rózne wymiary swiadomosci i zostal ponownie polaczony z ta czescia samego siebie, która pobierala nauki i rozwijala je w poprzednich zywotach. Przez cale swoje zycie Tongjung Thuczen rozwijal sie poprzez sny, otrzymujac w nich nauki i spotykajac sie z nauczycielami i dakiniami. To samo moze spotkac nas jako praktykujacych. Mozemy odkryc, iz w tej czesci naszego zycia, jaka przeznaczamy na sen, rozwija sie pewna ciaglosc. Sen staje sie czescia procesu, który ponownie polaczy nas z glebokimi wymiarami naszej swiadomosci i przyspieszy nasz duchowy rozwój. 4. DWA POZIOMY PRAKTYKI  Pewnej nory kilka lat temu snilem, ze w ustach mam weza. Wyciagnalem go i zobaczylem, ze byl niezywy. Bylo to bardzo nieprzyjemne doswiadczenie. Do mojego domu przyjechala karetka i lekarz powiedzial, ze waz byl jadowity i ze umieram. Odpowiedzialem: “W porzadku" i zabrali mnie do szpitala. Balem sie i oswiadczylem, ze przed smiercia musze zobaczyc posazek Tapihritsa, mistrza dzogczen. Lekarze nie wiedzieli, kim on jest, ale zgodzili sie pokazac mi go i powiedzieli, ze minie jeszcze troche czasu, zanim umre, co mnie bardzo uspokoilo. Po chwili zaskoczyli mnie, przynoszac posag. Wymówka, która miala opóznic smierc, nie przydala sie wiec na wiele. Potem oznajmilem im, ze tak naprawde nie ma smierci - to bylo od teraz moja podpora. W momencie, w którym to powiedzialem, obudzilem sie z przyspieszonym biciem serca. Byl to sylwester, a nastepnego dnia mialem leciec z Houston do Rzymu. Po tym snie czulem sie bardzo nieswojo i pomyslalem, ze moze powinienem potraktowac go powaznie i odwolac lot. Potrzebowalem rady mojego nauczyciela, wiec polozylem sie z powrotem spac i we snie swiadomie pojechalem do Lopona do Nepalu i opowiedzialem mu o zaklócajacym mój spokój snie. W owym czasie Houston mialo wiele problemów z powodziami. Mój nauczyciel zinterpretowal sen w ten sposób, ze ja reprezentowalem w nim Garude, mistycznego ptaka majacego wladze nad Nagami, duchami wodnymi podobnymi do wezów. Logon powiedzial, ze sen oznacza, iz Garuda pokonal wodne duchy wywolujace powodzie. Taka interpretacja sprawila, ze poczulem sie znacznie lepiej i nastepnego dnia polecialem do Rzymu, jak bylo w planie. Jest to przyklad wykorzystania przejrzystych snów do celów praktycznych, do podejmowania decyzji. Moze to wszystko brzmiec dziwnie i niewiarygodnie, ale w rzeczywistosci chodzi tu o rozwiniecie pewnej elastycznosci umyslu i o przebicie sie przez umyslowe ograniczenia. Kiedy umysl jest elastyczny, mozemy latwiej zaakceptowac wszystko, co sie pojawia i nie wplywaja na nas nasze oczekiwania i pragnienia. Nawet kiedy wciaz ogranicza nas przyciaganie i niechec, taki rodzaj praktyki duchowej na pewno przyniesie nam pozytek w codziennym zyciu. Jezeli naprawde urzeczywistnimy to, ze smierc nie istnieje, i ze nie ma nikogo, kto móglby umrzec, nie bedziemy szukac interpretacji snu, tak jak ja to zrobilem, kiedy sen wywolal u mnie pewne obawy. Nasze pragnienie interpretowania snów oparte jest bowiem na nadziei i strachu - chcemy wiedziec, czego unikac i czemu sprzyjac, pragniemy zrozumiec sens snu, aby cos zmienic. Jezeli urzeczywistnicie swoja prawdziwa nature, nie bedziecie szukac znaczenia, poniewaz nie bedzie juz tego, kto móglby to robic. Wówczas, poniewaz znajdziecie sie poza nadzieja i strachem, znaczenie snu stanie sie niewazne, bedziecie po prostu w pelni doswiadczac tego, co manifestuje sie w obecnej chwili. Zaden sen nie bedzie mógl zaklócic waszego spokoju. Fakt, iz joga snu obejmuje calosc naszego zycia i ma zastosowanie we wszystkich wymiarach doswiadczenia, moze prowadzic do pewnego rodzaju sprzecznosci pomiedzy najwyzszym pogladem filozoficznym, a niektórymi konkretnymi wskazówkami do praktyki. Z jednej strony najwyzszy poglad jest nieograniczony - nauki mówia o niedualnosci, o rzeczywistosci, która rózni sie od tej doswiadczanej na co dzien, o rym, ze nie ma nic, co mozna by osiagnac, ze kazde poszukiwanie jest z góry skazane na porazke, ze kazdy podejmowany wysilek oddala czlowieka od jego prawdziwej natury. Istnieja jednak równiez praktyki i nauki majace sens jedynie wtedy, kiedy oprze sie je na dualnosci, na nadziei i strachu. Istnieja wskazówki na temat interpretowania snów, uspokajania miejscowych strazników, praktyki dlugiego zycia, a uczniom zaleca sie, aby pilnie praktykowali i przygladali sie temu, na czym skupiony jest umysl. Wyglada zatem na to, ze z jednej strony mówi sie nam, ze nie istnieje nic, co mozna by osiagnac, a z drugiej, ze musimy pracowac bardzo ciezko, aby to urzeczywistnic. Czasami nieumiejetnosc pogodzenia obu tych prawd prowadzi praktykujacego do watpliwosci co do sensu praktyki. Pojawia sie bowiem pytanie: “Jezeli ostateczna rzeczywistosc pozbawiona jest róznic i jezeli wyzwolenie jest urzeczywistnieniem owej pustej natury, to dlaczego mam wykonywac praktyki majace na celu osiagniecie relatywnych rezultatów?" Odpowiedz jest prosta. Poniewaz zyjemy w dualistycznym, relatywnym swiecie, robimy praktyki, które sa skuteczne w tej wlasnie rzeczywistosci. W samsarze dwudzielnosc i biegunowosc ma pewne znaczenie - istnieje lepszy i gorszy sposób dzialania i myslenia, oparty na wartosciach zaczerpnietych z róznych religii, szkól rozwoju duchowego, systemów filozoficznych, nauki i kultury. Uszanuj taka sytuacje, z jaka jestes zwiazany. W samsarze praktyki pracujace z poziomem relatywnym znajduja zastosowanie, a interpretowanie snów moze okazac sie bardzo pomocne. W te noc przed wylotem do Rzymu odczuwalem silna potrzebe zinterpretowania swojego snu, poniewaz balem sie smierci. Bardzo wazna jest jednak dla mnie swiadomosc, ze owa potrzeba oparta byla na strachu, na dualizmie, i ze kiedy bede mógl pozostac w stanie niedualnej swiadomosci, strach i potrzeba interpretacji snów znikna. Zawsze stosujemy bowiem to, co jest pomocne w konkretnej sytuacji, w jakiej sie znajdujemy. Jezeli przebywamy caly czas w naturze wlasnego umyslu, w stanie, w którym rzeczywistosc naprawde pozbawiona jest jakichkolwiek róznic, wówczas nie musimy wykorzystywac praktyk pracujacych z poziomem relatywnym. Wtedy nie istnieje potrzeba interpretowania snów, gdyz nie ma potrzeby zmieniac naszego kierunku, nie istnieje zadna jazn, zadne ego, które mozna by przestawic. Nie musimy radzic sie snu o przyszlosc, gdyz nie ma nadziei ani strachu. Przebywamy w pelni w tym, co sie w danej chwili wydarza, bez niecheci i przyciagania. Nie musimy we snie szukac sensu, gdyz zyjemy prawda. Jednak przed osiagnieciem tego poziomu, w normalnym zyciu, dokonujemy okreslonych wyborów: mozemy zmieniac pewne rzeczy i dlatego studiujemy nauki, dlatego praktykujemy. W miare jak rozumiemy coraz wiecej, stajemy sie coraz bardziej elastyczni. Zaczynamy naprawde rozumiec, o czym mówia nauki: co to jest przytomnosc umyslu, na czym polega iluzorycznosc doswiadczenia, jak powstaje cierpienie i jaka jest nasza prawdziwa natura. Kiedy zaczynamy dostrzegac, w jaki sposób nasze dzialanie staje sie przyczyna wiekszego cierpienia, mozemy wybrac inny sposób postepowania. Zaczynaja nas meczyc ograniczajace tozsamosci i pielegnowane nawyki prowadzace do ogromnej ilosci niepotrzebnego cierpienia. Pozbywamy sie negatywnych stanów emocjonalnych, uczymy sie pokonywac rozproszenie i pozostawac w czystej przytomnosci umyslu. To samo odnosi sie takze do snów, tu równiez widac postep w praktyce. Odkrywamy bowiem, ze mozna snic w inny sposób. Przechodzimy wówczas do niezwyczajnych praktyk jogi snienia, gdzie tresc snów i jej interpretacja nie maja znaczenia. Bardziej skupiamy sie na przyczynach snów, niz na samych snach. Nie ma powodu, aby nie korzystac z praktyki jogi snienia w celu osiagniecia swiatowych celów Niektóre z praktyk dotycza rzeczy zwiazanych z relatywna rzeczywistoscia i prowadza do zastosowania snów w celach takich jak zachowanie zdrowia, wrózenie, poradnictwo, oczyszczanie niezdrowych tendencji karmicznych i psychicznych, uzdrawianie. Ta sciezka duchowa jest niezwykle praktyczna i dobra dla wszystkich. Ale chociaz wykorzystanie jogi snu dla przyniesienia pozytku na poziomie relatywnym jest dobre, jest to jedynie cel tymczasowy. Ostatecznie pragniemy bowiem za pomoca snu wyzwolic sie ze wszystkich relatywnych uwarunkowan, a nie tylko je polepszyc.

CZESC TRZECIA: 

PRAKTYKA JOGI SNIENIA 1. POSTRZEGANIE, DZIALANIE, SEN, SMIERC  Tantra Matki mówi, ze jezeli czlowiek nie jest swiadomy w postrzeganiu zjawisk, malo prawdopodobne jest, ze bedzie swiadomy w swoim postepowaniu. Jezeli zas nie postepuje swiadomie, to nie bedzie przytomny w czasie snu. A jezeli nie jest swiadomy we snie, to raczej nie bedzie swiadomy, przebywajac w bardo po smierci. Co to oznacza? “Postrzeganie" nie znaczy w tym kontekscie samego widzenia rzeczy, lecz obejmuje calosc doswiadczenia: percepcje, czucie, doswiadczanie umyslowe i emocjonalne oraz wszystko, co wydaje sie nam zewnetrzne. Postrzeganie to to, co “postrzegamy" jako doswiadczenie, to jest nasze doswiadczenie. Bycie nieswiadomym w swoim postrzeganiu oznacza niemoznosc zobaczenia prawdziwej natury wszystkiego, co pojawia sie w doswiadczeniu. Jest to stan pograzenia w niewiedzy na skutek iluzji dualistycznego umyslu, mylenia projekcji i fantazji umyslu z rzeczywistoscia. Jezeli nie jestesmy swiadomi istoty sytuacji, w jakiej sie znajdujemy, trudno jest zrecznie reagowac na to, co napotykamy zarówno na zewnatrz, jak i wewnatrz nas. Zamiast tego dzialamy zgodnie z karmicznymi nawykami przyciagania i niecheci, miotani zgryzota i zludnymi nadziejami. Podejmowanie dzialania w oparciu o to pomieszanie nazywane jest wlasnie brakiem swiadomosci w postepowaniu. Rezultatem takiego dzialania jest wzmacnianie przywiazania, nienawisci i ignorancji oraz tworzenie dalszych negatywnych sladów karmicznych. Sny powstaja z tych samych sladów karmicznych, które rzadza naszymi doswiadczeniami w ciagu dnia. Jezeli jestesmy zbyt rozproszeni, aby w ciagu dnia przeniknac fantazje i zludzenia bezustannie poruszajacego sie umyslu, bardzo prawdopodobne jest, ze równiez w czasie snu bedziemy zwiazani tymi samymi ograniczeniami. To wlasnie jest “brak swiadomosci we snie". Doswiadczenia w czasie snu wywolaja w nas te same emocje i dualistyczne reakcje, jakie zniewalaja nas w ciagu dnia, trudno tez jest rozwinac stan przytomnosci umyslu albo zaangazowac sie w dalsze praktyki. Do bardo stanu przejsciowego po smierci wstepujemy tak samo, jak do snu po zasnieciu. Jezeli nasze doswiadczenie snu pozbawione jest przejrzystosci i jest powodowane stanami emocjonalnymi i nawykowymi reakcjami wynikajacymi z niewiedzy, wówczas bezustannie cwiczymy podobne doswiadczanie procesu umierania. Kiedy znajdziemy sie w bardo, zostaniemy zatem wciagnieci w dalsza karmiczna niewole, reagujac w sposób dualistyczny na wizje, jakich bedziemy wówczas przezywac. Nasze przyszle odrodzenie bedzie zas okreslone przez karmiczne tendencje, jakie rozwinelismy w tym zyciu. To wlasnie jest “brak swiadomosci w bardo". Z drugiej strony, kiedy nieprzerwanie rozwijamy przytomnosc umyslu w kazdej chwili doswiadczania, zdolnosc ta równiez uwidoczni sie po pewnym czasie w snach. Kiedy zas rozwiniemy ja we snie, przygotujemy sie w ten sposób do przezycia smierci. Praktyka jogi snienia jest z tym procesem nierozerwalnie zwiazana. Aby sie rozwijac, musimy wypracowac w umysle pewna stabilnosc tak, abysmy mogli zachowac wieksza przytomnosc umyslu w momencie doswiadczania -w “postrzeganiu" oraz rozwinac zdolnosc zrecznego reagowania. Dlatego tez pierwsza praktyka jest praktyka uspokajania umyslu (szine) cwiczaca umysl, aby byl spokojny, skoncentrowany i uwazny. Kiedy doswiadczamy rzeczy bardziej swiadomie, mozemy pokonac nawyki reagowania wynikajace z zaciemnien zwyczajnego (nieoswieconego- przyp. tlum.] umyslu. Cztery praktyki podstawowe wspieraja owa elastycznosc umyslu, cwiczac go w wykorzystywaniu kazdego obiektu do rozwiniecia przytomnego przebywania umyslu w “tu i teraz". Kiedy rozluzniamy uchwyt karmicznych nawyków reagowania, mozemy wybrac pozytywne dzialanie. Jest to wprowadzanie swiadomosci do postepowania. Swiadomosc, jaka ustabilizowalismy w codziennym zyciu i jaka przejawia sie w naszych zachowaniach, w naturalny sposób pojawia sie równiez we snie. Praktyki podstawowe wykorzystuja zrozumienie prany, czakr i umyslu, aby wesprzec wzmacnianie swiadomosci umyslu w czasie snu. Praktyki te wykonuje sie przed zasnieciem oraz trzy razy w ciagu nocy. Kiedy rozwiniemy juz pewna przytomnosc umyslu, bedziemy mogli przejsc do dalszych praktyk, które wykonuje sie w czasie samego snu. Za ich pomoca rozwiniemy elastycznosc umyslu i przelamiemy ograniczenia i niezrozumienie wiazace nas z samsara. Tak samo jak przytomne przebywanie umyslu w “tu i teraz" rozwiniete w codziennym zyciu wplywa na sen, rozwiniecie go we snie przeniesie sie na moment smierci. Ktos, kto w pelni urzeczywistnil joge snienia, jest przygotowany do wejscia w stan posredni po smierci z wlasciwym pogladem i umiejetnoscia stabilnego przebywania w niedualnosci, konieczna do osiagniecia wyzwolenia. Etapy rozwoju przytomnosci umyslu wygladaja wiec nastepujaco: najpierw rozwija sie swiadomosc w pierwszej chwili doswiadczenia, nastepnie w reakcji na nie, potem we snie, a na koncu w czasie smierci. Nie mozna zaczac od konca. Jezeli chcecie dowiedziec sie, jak zaawansowana jest wasza wlasna praktyka, mozecie to sami sprawdzic. Spotykajac sie z okreslonym doswiadczeniem, zanalizujcie swoje uczucia i reakcje i zobaczcie, czy jestescie kontrolowani przez wzajemne oddzialywanie was i obiektu doswiadczenia, czy tez to wy kontrolujecie wasze reakcje. Czy przyciaganie i niechec powoduja, iz reagujecie emocjonalnie, czy tez jestescie w stanie zachowac spokój w róznych sytuacjach? W pierwszym przypadku praktyka pomoze rozwinac stabilnosc umyslu konieczna do uwolnienia sie z karmicznego uwarunkowania i wynikajacego z niego sposobu reagowania. Jezeli dotyczy was wariant drugi, bedziecie dzieki praktyce coraz bardziej rozwijac stabilna przytomnosc umyslu, a wasze sny zmienia sie w niezwykly sposób. 2. USPOKAJANIE UMYSLU. SZINE  Aby osiagnac dobre rezultaty w jodze snienia, umysl praktykujacego musi byc na tyle stabilny, aby nie targaly nim wiatry karmicznych emocji i aby nie zagubil sie we snie. Kiedy umysl uspokaja sie, sny staja sie dluzsze, mniej fragmentaryczne i latwiej je zapamietac. Jest sie równiez bardziej przytomnym w czasie snu. Jakosc codziennego zycia znacznie sie poprawia, poniewaz odkrywamy, iz coraz rzadziej miotaja nami nawykowe reakcje emocjonalne, zwykle wywolujace w nas rozproszenie i zgryzote. Zamiast tego mozemy rozwijac pozytywne cechy, które prowadza do szczescia i wspieraja duchowa praktyke. Wszystkie systemy jogiczne i duchowe zawieraja jakas forme praktyki rozwijajacej koncentracje i uspokajajacej umysl. W tradycji tybetanskiej praktyka owa nazywa sie uspokajaniem umyslu (szine). Obejmuje ona trzy nastepujace etapy: forsowne, naturalne i ostateczne szine. Praktyka szine rozpoczyna sie od skupiania umyslu na obiekcie, a potem, kiedy koncentracja jest wystarczajaco silna, na skupianiu uwagi bez obiektu. Praktyka rozpoczyna sie od przyjecia pozycji medytacyjnej obejmujacej piec nastepujacych punktów: nogi musza byc skrzyzowane, rece oparte na kolanach w pozycji medytacyjnej, z wnetrzami dloni zwróconymi ku górze i ulozonymi jedna na drugiej, kregoslup powinien byc wyprostowany, lecz nie sztywny, glowa lekko opuszczona w dól, aby szyja mogla sie wyprostowac, a oczy otwarte, rozluznione, rozwarte niezbyt szeroko i nieco przymkniete. Obiekt koncentracji powinien byc ustawiony dokladnie na wysokosci oczu, ani za wysoko, ani za nisko. Podczas praktyki spróbuj sie nie poru:' szac, a nawet nie przelykac ani nie mrugac oczami. Utrzymuj umysl w jednoupunktowionej koncentracji na obiekcie. Nawet jesli lzy poplyna ci z oczu, nie poruszaj sie. Oddychaj w sposób naturalny. Jesli chodzi o obiekt koncentracji, najczesciej uzywa sie tybetanskiej Litery A. Litera ta ma wielkie znaczenie symboliczne, ale tutaj wykorzystuje sie ja jedynie jako podpore koncentracji. Mozna oczywiscie uzywac równiez innych obiektów na przyklad litery A z polskiego alfabetu, jakiegos wyobrazenia, dzwieku mantry, oddechu - prawie wszystkie go. Jednakze wskazane jest, aby obiekt ten byl w jakis sposób zwiazany z duchowa sciezka, poniewaz dzieki temu moze równiez posluzyc jako inspiracja. Postaraj sie za kazdym razem uzywac tego samego obiektu, a nie zmieniac ich caly czas, poniewaz owa ciaglosc dziala równiez jako wsparcie dla praktyki. Lepiej, aby byl to obiekt fizyczny znajdujacy sie poza cialem, poniewaz celem praktyki jest rozwiniecie stabilnosci umyslu w postrzeganiu zewnetrznych obiektów, a w koncu równiez obiektów pojawiajacych sie we snie. Jezeli zdecydowales sie wykorzystac tybetanska litere A, mozesz napisac ja na kwadratowym kawalku papieru o boku ok. 2,5 cm.  Tybetanska litera A  Tradycyjnie litera ta jest koloru bialego i otacza ja piec koncentrycznie polozonych, kolorowych okregów: srodkowy, stanowiacy tlo dla litery A jest koloru indygo, wokól niego znajduje sie okrag niebieski, potem zielony, czerwony, zólty i na koncu bialy. Przyklej papier z sylaba do patyka siegajacego od ziemi do wysokosci oczu i oblóz jego podstawe, aby sie nie przewracal. Ustaw go w taki sposób, aby litera A znajdowala sie w odleglosci okolo 45 cm od oczu. Podczas praktyki moze pojawic sie wiele oznak swiadczacych o postepie. W miare jak koncentracja sie poglebia, a czas poswiecany na praktyke wydluza sie, pojawiaja sie rózne odczucia w ciele oraz wiele róznych doswiadczen wizualnych. Umysl równiez moze wyczyniac dziwne rzeczy! Jest to calkowicie naturalne. Doswiadczenia te sa najzupelniej normalna czescia rozwijania koncentracji. Pojawiaja sie, gdy umysl sie uspokaja, tak wiec ani nie rozpraszaj sie z ich powodu, ani nimi nie ekscytuj. FORSOWNE SZINE Pierwszy etap praktyki uspokajania umyslu zwany jest “forsownym", poniewaz wymaga pewnego wysilku. Umysl latwo i szybko wpada w rozproszenie, a praktykujacy nie potrafi pozostac w stanie koncentracji na obiekcie nawet przez minute. Na poczatku lepiej jest wiec robic wiele krótkich sesji medytacyjnych, przedzielonych przerwami. W czasie przerw nie pozwalaj jednak umyslowi wedrowac, lecz recytuj mantre, pracuj z wizualizacja lub wykonuj inna praktyke na przyklad rozwijania wspólczucia. Po przerwie wróc do cwiczenia koncentracji. Jezeli chcesz praktykowac, ale nie masz przy sobie obiektu koncentracji, jakiego zwykle uzywasz, zwizualizuj na swoim czole swietlista kule i skup uwage na niej. 'Szine powinno sie wykonywac raz lub dwa razy dziennie, lub jezeli czas na to pozwala, czesciej. Rozwijanie koncentracji jest jak wzmacnianie miesni - cwiczenia trzeba wykonywac regularnie i czesto. Aby stac sie silniejszym, trzeba przelamac wlasne ograniczenia. Utrzymuj umysl na obiekcie koncentracji. Nie podazaj '' za myslami o przeszlosci lub przyszlosci. Nie pozwól, aby uwaga przeniosla sie na marzenia, dzwiek, doznanie fizyczne ;. czy jakakolwiek inna rzecz, która niechybnie wywola rozproszenie. Pozostan w “tu i teraz", a cala swoja moc i uwage skoncentruj poprzez oko na obiekcie. Nie trac swiadomosci istnienia obiektu nawet na sekunde. Oddychaj spokojnie, a potem jeszcze spokojniej, az calkiem stracisz poczucie tego, ze oddychasz. Powoli wejdz jeszcze glebiej w cisze i spokój. Upewnij sie, ze cialo jest przez caly czas rozluznione, nie napinaj sie w koncentracji. Nie wpadaj w odretwienie, ospalosc ani w ekstaze. Nie mysl o obiekcie medytacji, po prostu pozwól mu byc w twojej swiadomosci. Rozróznienie tych dwóch rzeczy jest bardzo wazne. Myslenie o obiekcie nie jest rodzajem koncentracji, jaka tu rozwijamy. Tutaj nalezy utrzymywac uwage umyslu na obiekcie, na postrzeganiu obiektu, pozostawac swiadomym istnienia obiektu, bez rozproszenia. Kiedy umysl sie rozprasza - a na poczatku czesto sie to bedzie zdarzac - lagodnie skieruj go z powrotem na obiekt i tam pozostaw. NATURALNE SZINE Kiedy rozwiniemy juz pewna stabilnosc umyslu, bedziemy mogli przejsc do drugiego etapu praktyki - naturalnego szine. Na pierwszym poziomie koncentracja rozwijana byla poprzez bezustanne nakierowywanie uwagi na obiekt i rozwijanie kontroli nad nieposlusznym umyslem. Na drugim etapie praktyki umysl jest wchloniety w kontemplacje obiektu i nie ma potrzeby forsowania sie w celu utrzymania go na nim. Praktykujacy trwa juz rozluzniony w milym spokoju, jego umysl jest wyciszony, a mysli pojawiaja sie, nie odciagajac umyslu od obiektu medytacji. Elementy ciala sa zharmonizowane, a prana przeplywa równomiernie i spokojnie przez cale cialo. Jest to odpowiedni moment, by przejsc do koncentracji bez obiektu. Porzuc fizyczny obiekt medytacji, skoncentruj sie po prostu na przestrzeni. Pomocne w tym moze byc wpatrywanie sie w rozlegla przestrzen, na przyklad w niebo, ale praktyke te mozesz równiez wykonywac w malym pokoju, skupiajac sie na przestrzeni pomiedzy twoim cialem a sciana. Pozostan opanowany i spokojny. Rozluznij cialo. Zamiast koncentrowac sie na wyobrazonym punkcie w przestrzeni, pozwól umyslowi rozproszyc sie w niej, sam jednak pozostan przytomny i swiadomy. Taki stan nazywamy “rozpuszczaniem umyslu" w przestrzeni lub “stapianiem umyslu z przestrzenia". Doprowadzi on do trwalego uspokojenia umyslu i do trzeciego etapu praktyki szine. OSTATECZNE SZINE Podczas gdy na drugim etapie praktyki szine wciaz istnieje pewnego rodzaju ociezalosc zwiazana ze stanem wchloniecia obiektu, etap trzeci to stan, w którym umysl jest spokojny, ale zarazem lekki, rozluzniony i elastyczny. Mysli pojawiaja sig i spontanicznie rozpuszczaja, bez zadnego wysilku. Umysl jest w pelni polaczony ze swoim wlasnym ruchem. W tradycji dzogczen etap ten nastepuje wtedy, kiedy nauczyciel wprowadza ucznia w naturalny stan umyslu. Poniewaz uczen rozwinal juz szine, mistrz moze wskazac na to, czego uczen juz doswiadczyl, nie musi zas opisywac nowego stanu, który trzeba osiagnac. Wyjasnienie zwane instrukcja “wskazujaca" ma doprowadzic ucznia do rozpoznania tego, co juz tam jest, do odróznienia umyslu poruszajacego sie w myslach i pojeciach od natury umyslu, która jest czysta, niedualna swiadomoscia. Jest to ostateczny etap praktyki szine - przebywanie w niedualnej swiadomosci i rigpie. PRZESZKODY Rozwijajac praktyke szine praktykujacy musi pokonac trzy nastepujace przeszkody: rozproszenie, ospalosc i rozprezenie. Rozproszenie Rozproszenie sprawia, ze umysl niespokojnie skacze od ` jednej mysli do drugiej, utrudniajac koncentracje. Aby temu zapobiec, uspokój sie przed rozpoczeciem sesji medytacyjnej, unikajac zbyt wielkiej aktywnosci fizycznej i umyslowej. Powolne rozciaganie sie pomoze rozluznic cialo i uspokoic umysl. Kiedy usiadziesz do medytacji, wykonaj kilka glebokich, spokojnych oddechów. Wyrób w sobie zwyczaj koncentrowania umyslu od razu po rozpoczeciu praktyki, aby uniknac rozwijania nawyku bladzenia umyslem tu i tam podczas siedzenia w pozycji medytacyjnej. Ospalosc Druga przeszkoda jest ospalosc lub sennosc wkraczajaca do umyslu jak mgla, jako ociezalosc i odretwienie stepiajace swiadomosc. Gdy sie to stanie, spróbuj wzmocnic koncentracje umyslu na obiekcie medytacji, aby przebic sie przez ospalosc. Odkryjesz wówczas, ze owa sennosc jest w rzeczywistosci ruchem umyslu, który mozesz zatrzymac silna koncentracja. Jezeli to nie zadziala, zrób sobie przerwe, porozciagaj sie i moze zrób jakas praktyke w pozycji stojacej. Rozprezenie Trzecia przeszkoda jest rozprezenie. Kiedy sie pojawia, mozesz odczuwac, ze umysl jest spokojny, ale zarazem bierny i slaby, co powoduje, iz koncentracja nie ma mocy. Wazne jest, aby rozpoznac ten stan, moze on bowiem byc calkiem przyjemnym doswiadczeniem, milym rozluznieniem. Jezeli pomyli sie go z wlasciwa medytacja, moze dojsc do tego, iz praktykujacy straci kilka lat, blednie rozwijajac ten stan, a zadna dostrzegalna zmiana w swiadomosci nie nastapi. Jezeli koncentracja traci sile, a praktyka staje sie zbyt rozluzniona, wyprostuj cialo i zbudz swój umysl. Wzmocnij uwage i staraj sie stale przytomnie przebywac w “tu i teraz". Traktuj praktyke jako cos niezwykle cennego, bo taka wlasnie jest, jako cos, co doprowadzi do osiagniecia najwyzszego urzeczywistnienia, bo tak wlasnie bedzie. Wzmocnij motywacje, przez co automatycznie zwiekszy sie czujnosc umyslu. Praktyka szine powinna byc wykonywana codziennie, az umysl bedzie spokojny i stabilny. Nie jest to tylko praktyka wstepna, ale ma duze znaczenie przez cale zycie praktykujacego. Nawet najbardziej zaawansowani w praktyce jogini praktykuja szine. Stabilnosc umyslu, jaka sie dzieki niej rozwija, stanowi podstawe jogi snu i innych praktyk medytacyjnych. Kiedy osiagniemy trwala stabilnosc w spokojnym przebywaniu w terazniejszosci, bedziemy mogli przeniesc to na wszystkie aspekty zycia. Kiedy umysl jest stabilny, zawsze bedzie obecny w tym, co sie pojawia, a my nie bedziemy targani myslami i emocjami. Wtedy, chociaz slady karmiczne beda nadal wytwarzac rozmaite wyobrazenia, kiedy zasniemy, pozostaniemy swiadomi. Otwiera to wrota innych praktyk jogi snu i snienia. 3. CZTERY PRAKTYKI PODSTAWOWE  W jodze snienia wyrózniamy cztery glówne praktyki podstawowe. Chociaz tradycyjnie nazywa sie je Czterema Praktykami Przygotowawczymi, nie oznacza to, ze sa mniej wazne od praktyki glównej i ze dopiero po nich nastapi “prawdziwa" praktyka. Sa przygotowawcze w takim sensie, iz stanowia podstawe, od której zalezy powodzenie praktyki glównej. Jakosc praktyki jogi snienia wyplywa z tego, jak umysl pracowal w ciagu dnia i tym wlasnie zajmuja sie praktyki podstawowe. To, w jaki sposób uzywamy umyslu w ciagu dnia, wyznacza rodzaj snów, jakie pojawia sie w nocy, oraz wplywa na nasze codzienne zycie. Jezeli zmienicie nastawienie do obiektów i ludzi, których spotykacie na co dzien, zmieni sie równiez wasze doswiadczenie snu. Ostatecznie “ja" zyjace snem codziennego zycia jest tym samym “ja", które zyje snem w nocy. Jezeli przez caly dzien bedziesz rozproszony i pograzony w zawilosciach konceptualnego umyslu, we snie prawdopodobnie zachowasz sie tak samo. Z drugiej strony, jezeli bedziesz bardziej swiadomy w codziennym zyciu, odnajdziesz te przytomnosc umyslu równiez we snie. PIERWSZA: PRZEMIANA SLAD6W KARMICZNYCH Pewna wersja tej praktyki jest dobrze znana na Zachodzie, poniewaz badacze snów i inni zainteresowani tematyk odkryli, ze umozliwia ona swiadome przezywanie snów Praktyka ta polega na tym, iz w ciagu dnia cwiczy sie zrozumienie, ze zycie jest w swej istocie podobne do snu, az w koncu owo rozpoznanie zacznie sie przejawiac równiez we snie. Rano po obudzeniu sie pomysl zatem: “Budze sie we snie". Kiedy wejdziesz do kuchni, rozpoznaj, ze jest ona snem. Nalej mleka, które jest snem, do kawy bedacej snem. “To wszystko jest snem" - pomysl - “to sen". Przypominaj sobie o tym przez caly czas w ciagu dnia. W czasie wykonywania tej praktyki glówny nacisk powinienes polozyc na doswiadczanie siebie -sniacego jako snu, a mniejszy na obiekty. Stale uswiadamiaj sobie, ze snisz wlasne doswiadczenia: gniew, szczescie, zmeczenie, niepokój - to wszystko jest czescia snu. Dab, który podziwiasz, samochód, którym jedziesz, osoba, z która rozmawiasz, sa równiez czescia snu. W ten sposób stworzysz nowa tendencje w umysle - patrzenie na doswiadczenie jak na cos, co pozbawione jest tresci, na cos ulotnego, przypominajacego w swej istocie projekcje umyslu. Kiedy postrzega sie zjawiska jako przemijajace i pozbawione trwalej esencji, lgniecie do nich zmniejsza sie. Kazde doswiadczenie zmyslowe i umyslowe staje sie przypomnieniem, ze wszystko jest w swej istocie podobne do snu. W koncu zrozumienie to pojawi sie we snie i doprowadzi do rozpoznania, ze sen jest snem, do rozwoju przytomnosci umyslu w czasie snu. Istnieja dwa sposoby zrozumienia prawdy, ze wszystko jest snem. Pierwszym jest potraktowanie tego jako metody umozliwiajacej przemiane sladów karmicznych. Wykonywanie wyzej opisanej praktyki, podobnie jak innych praktyk, zmienia nasze nastawienie do swiata. Dzieki przemianie nawykowych, w duzej mierze nieswiadomych reakcji na pojawiajace sie zjawiska, zmienia sie sposób doswiadczania zycia i snu. Kiedy traktujemy doswiadczenie jako “tylko sen", staje sie ono dla nas mniej “rzeczywiste". Traci nad nami wladze - która zreszta sami mu przekazalismy - i nie moze nas juz dluzej niepokoic i popychac w negatywne stany emocjonalne. Zamiast tego zaczynamy przezywac wszystkie doswiadczenia z wiekszym spokojem i przytomnoscia umyslu, a nawet z wieksza swiadomoscia wartosci doswiadczen. W tym znaczeniu praktyka dziala w sferze psychologicznej, zmieniajac znaczenie, jakie projektujemy na rzeczywistosc, która znajduje sie poza konceptualnym postrzeganiem. Kiedy inaczej ustosunkowujemy sie do doswiadczen, zmieniamy nasze reakcje na nie, co z kolei zmienia karmiczne slady naszych dzialan, przez co zmienia sie równiez zródlo powstawania snów. Drugim sposobem rozumienia tej praktyki jest uswiadomienie sobie, ze codzienne zycie jest wlasciwie rym samym co sen, ze calosc normalnego doswiadczania zbudowana jest z projekcji umyslu, ze kazde znaczenie, jakie przypisujemy zjawiskom, jest nasza projekcja, a nie nalezy do ich istoty, oraz ze wszystko, czego doswiadczamy, jest wynikiem naszej karmy. Mówimy tutaj o subtelnym i szerokim dzialaniu karmy, nieskonczonym cyklu przyczyny i skutku, która tworzy terazniejszosc ze sladów przeszlosci poprzez ciagle uwarunkowanie bedace wynikiem kazdego dzialania. Jest to jeden ze sposobów wyrazania zrozumienia, ze wszystkie zjawiska sa puste i ze pozorne samoistnienie istot i obiektów jest iluzja. Nigdzie w codziennym zyciu, tak jak we snie, nie znajdziemy bowiem zadnej rzeczywiscie istniejacej “rzeczy", ale jedynie przelotne, pozbawione esencji zjawiska, pojawiajace sie i samowyzwalajace w pustej, swietlistej podstawie egzystencji. Kiedy w pelni urzeczywistnimy prawde stwierdzenia “To jest sen", uwolnimy sie od nawyków blednych pogladów, a zatem z ograniczonego zycia w samsarze, w której j fikcje bierze sie za rzeczywistosc. Kiedy osiagniemy to urzeczywistnienie, bedziemy “z koniecznosci" w “tu i teraz", poniewaz bedzie to jedyne miejsce, w jakim moglibysmy przebywac. A nie istnieje skuteczniejsza metoda umozliwiajaca ciagle bycie swiadomym w czasie snu niz stale utrzymywanie ~; ,przytomnosci umyslu w ciagu dnia. Jak wspomnialem wyzej, istotna czescia tej praktyki jest ', doswiadczanie samego siebie jako snu. Wyobraz sobie siebie ~'' jako iluzje, jako postac ze snu, z cialem, które nie jest trwale. Wyobraz sobie, ze twoja osobowosc i rozmaite tozsamosci sa jedynie projekcjami umyslu. Trwaj w terazniejszosci, tej samej przytomnosci umyslu, jaka starasz sie rozwinac w czasie snu, odczuwajac samego siebie jako pozbawionego trwalej formy, przemijajacego, zbudowanego jedynie ze swiatla. Taka postawa tworzy zwiazek praktykujacego z samym soba, i który bardzo rózni sie od tego, jaki mial dotychczas - jest to relacja swobodna, elastyczna i rozwojowa. Wykonujac te praktyki, nie wystarczy powtarzac sobie bez r; ~,' przerwy, ze jest sie we snie. Prawde tego stwierdzenia trzeba poczuc i doswiadczyc tego, co znajduje sie poza slowami. Wykorzystaj wyobraznie, zmysly i swiadomosc, w pelni wlaczajac praktyke do przezywanego doswiadczenia. Jezeli wytrenujesz ja wlasciwie, za kazdym razem, kiedy pomyslisz, ze jestes we snie, swiadomosc “tu i teraz" stanie sie mocniejsza, a doswiadczenie bardziej zywe. Jezeli nie ma owej natychmiastowej zmiany w jakosci doswiadczenia, sprawdz, czy praktyka nie stala sie tylko mechanicznym powtarzaniem frazesu, które nie przynosi zbyt duzej korzysci. Sztuczka nie polega na samym przypominaniu sobie pewnej formulki slowa powinny byc wykorzystane do przypominania sobie, aby wprowadzic wieksza swiadomosc i spokój do obecnie przezywanej chwili. Kiedy cwiczysz rozpoznanie, ze wszystko jest snem, wciaz od nowa “przebudzaj samego siebie" poprzez zwiekszanie jasnosci i przytomnosci umyslu, az mysl “To jest sen" spowoduje jednoczesne wzmocnienie i rozjasnienie swiadomosci. Widzenie wszystkiego jako snu jest pierwsza praktyka przygotowawcza. Powinno sie o tym pamietac w momencie postrzegania doswiadczenia, jeszcze zanim pojawi sie na nie reakcja. Jest to bardzo potezna praktyka sama w sobie i ma ogromny wplyw na praktykujacego. Utrzymuj swiadomosc, ze wszystko jest snem, a twój umysl bedzie przytomny zarówno w ciagu dnia, jak i w czasie snu. Jest jedna rzecz, przed która musze was ostrzec, a dotyczy ona tej wlasnie praktyki: wazne jest, aby w czasie jej wykonywania podejmowac normalne obowiazki i szanowac pewna logike i obowiazki zwyczajnego zycia. Kiedy powtarzasz sobie, ze normalne zycie jest snem, jest to prawda, ale jezeli wyskoczysz z wysokiego pietra, to spadniesz, a nie wzlecisz w chmury. Jezeli nie pójdziesz do pracy, nie bedziesz mial pieniedzy na oplacenie rachunków Jezeli wlozysz reke do ognia, poparzysz sie. Niezwykle wazne jest, aby nadal opierac sie na prawach rzadzacych rzeczywistoscia relatywnego swiata, poniewaz tak dlugo, jak bedzie istniec “ty" i “ja", bedzie istnial swiat relatywny, w którym przybywamy, inne istoty, które cierpia, oraz konsekwencje decyzji, które podejmujemy. DRUGA: USUWANIE PRZYCIAGANIA I NIECHECI Druga praktyke podstawowa wykonuje sie w celu dalszego zmniejszania przyciagania i niecheci. Podczas gdy pierwsza praktyke stosuje sie w momencie pojawienia sie okreslonego doswiadczenia, zanim nastapi na nie reakcja, te praktyke stosuje sie, gdy reakcja juz powstala. W gruncie rzeczy obie praktyki sa takie same, odróznia je od siebie jedynie sytuacja, w jakiej sie je wykonuje, oraz obiekt, na którym skupiamy uwage. Pierwsza kieruje swiadomosc na rozpoznanie wszystkiego jako snu: oddzialujacych na zmysly obiektów, tego, co rozgrywa sie w naszym wnetrzu, wlasnego ciala i tak dalej. Druga praktyka kieruje te sama swiadomosc i przytomnosc umyslu w sposób szczególny na zaciemnione emocjami reakcje pojawiajace sie w odpowiedzi na elementy doswiadczenia. Najlepiej by bylo, gdyby stosowac te praktyke, kiedy tylko pojawi sie jakiekolwiek przyciaganie badz niechec w reakcji na obiekt lub sytuacje. Przyciagajacy umysl moze zamanifestowac swoje reakcje w formie pozadania, gniewu, zazdrosci, dumy, zawisci, zalu, rozpaczy, radosci, niepokoju, depresji, strachu, znudzenia lub jakiejkolwiek innej reakcji emocjonalnej. Kiedy pojawia sie reakcja, przypomnij sobie, ze ty, obiekt i twoje oddzialywanie z nim sa snem. Pomysl: “Ten gniew jest snem. To pozadanie jest snem. To oburzenie, zal, entuzjazm sa snem". Prawda tego stwierdzenia wydaje sie oczywista, kiedy zwrócisz uwage na procesy wewnetrzne tworzace stany emocjonalne: okazuje sie, ze doslownie sa one wymyslane poprzez zlozona interakcje mysli, wyobrazen, stanów fizjologicznych i doznan. Reakcja emocjonalna nie powstaje “gdzies tam" w obiektach. Pojawia sie, jest doswiadczana i znika w tobie. Istnieje nieskonczona liczba bodzców mogacych wywolac reakcje. Pozadanie moze pojawic sie na widok przystojnego mezczyzny lub pieknej kobiety, gniew na kierowce, który zajezdza ci droge, smutek na widok zniszczonego srodowiska, niepokój lub troska o jakas osobe i tak dalej. Kazda sytuacje i reakcje powinno sie rozpoznac jako sen. Nie przyklejaj ich jednak “na sile" do kazdego wlasnego doswiadczenia, ale spróbuj rzeczywiscie poczuc to, iz twoje zycie wewnetrzne jest podobne do snu. Kiedy te prawde poczujesz, a nie tylko o niej pomyslisz, wówczas zmieni sie twój stosunek do okreslonej sytuacji, a mocny uscisk emocji rozluzni sie. Sytuacja stanie sie klarowniejsza i bardziej przestrzenna, a przyciaganie i niechec zostana bezposrednio rozpoznane jako niewygodne ograniczenia, jakimi w rzeczywistosci sa. Praktyka ta stanowi bardzo silne antidotum na stany bliskie opetaniu i obsesji, które wyzwalane sa przez negatywne stany emocjonalne. Bezposrednie doswiadczenie w wykorzystaniu tej praktyki do rozwiazania mocnego wezla negatywnych emocji jest poczatkiem prawdziwego cwiczenia przytomnosci i elastycznosci umyslu, co w rezultacie prowadzi do wolnosci. Kiedy praktykuje sie konsekwentnie, mozna uwolnic sie od nawet bardzo silnych stanów gniewu, depresji i innych wywolujacych zle samopoczucie. Kiedy sie pojawia, natychmiast rozpuszcza sie w przestrzeni. Nauki zazwyczaj opisuja te praktyke jako metode zdrowego pozbycia sie przywiazan. Mozna je bowiem porzucic w zdrowy i niezdrowy sposób. Tlumienie pozadan nie przynosi nic dobrego - przeksztalcaj a sie one w wewnetrzna wrzawe lub w potepianie innych i nietolerancje. Próba ucieczki przed bólem w gonitwe za rozrywkami lub przez napinanie ciala w celu pozbycia sie jakiegos doswiadczenia dziala przeciwko rozwojowi duchowemu. Zostanie mnichem czy mniszka moze byc zdrowym postanowieniem porzucenia swiatowego zycia, moze tez byc niezdrowa próba ucieczki przed trudnymi doswiadczeniami, ich unikaniem i tlumieniem. Praktyka jogi snienia uwalnia od przywiazania, przeksztalcajac postrzeganie i rozumienie doswiadczanego obiektu lub sytuacji, zmieniajac poglad i pozwalajac w ten sposób przeniknac przez iluzoryczna forme obiektu do jego promiennej, swietlistej natury. W miare rozwoju praktyki praktykujacy doswiadcza pojawiajacych sie obiektów i sytuacji nie tylko z wieksza przejrzystoscia i jaskrawoscia, ale rozpoznaje je jako ulotne, niesubstancjalne i nietrwale. Zrównuje w ten sposób relatywna wartosc zjawisk i zmniejsza przyciaganie i niechec, które oparte sa na ocenianiu rzeczy w kategoriach “lubie" i “nie lubie". TRZECIA: WZMACNIANIE POSTANOWIENIA Trzecia praktyka przygotowawcza obejmuje dokonanie przegladu dnia przed zasnieciem i wzmacnianie intencji praktykowania w nocy Przygotowujac sie do snu, przywolaj wspomnienia z konczacego sie dnia. Cokolwiek przyjdzie do umyslu, rozpoznaj to jako sen. Wspomnienia, jakie najprawdopodobniej sie pojawia, beda reminiscencja najsilniejszych doswiadczen, które moga wplynac na zblizajace sie sny. Spróbuj ich doswiadczyc jakby byly wspomnieniami snów-w rzeczywistosci sa zreszta bardzo do snów podobne. I znowu nie chodzi tutaj o mechaniczne, ciagle powtarzanie: “To byl sen"; spróbuj naprawde pojac istote wlasnego doswiadczenia i projekcji, które je podtrzymuja. Postaraj sie naprawde doswiadczyc, ze w swej istocie podobne sa one do snu, i poczuc róznice miedzy traktowaniem doswiadczen jako rzeczywistych i jako snu. Nastepnie rozwin w sobie silne postanowienie rozpoznania tego, czym naprawde sa sny, które bedziesz przezywal tej nocy. Zapragnij jak najmocniej, aby w sposób bezposredni i zywy wiedziec w czasie snu, ze snisz. Wyrazenie owego zamiaru jest jak strzala, za która w nocy podazyc moze swiadomosc, strzala nakierowana na utrzymanie przytomnosci umyslu w czasie snu. Owo wzbudzanie intencji mozna przetlumaczyc z tybetanskiego jako “wysylanie zyczenia". Powinnismy miec wiec poczucie tego, ze modlimy sie, rozwijamy pewne pragnienie, wysylamy je do swoich nauczycieli, buddów, bóstw medytacyjnych, obiecujac im, ze bedziemy starali sie pozostac swiadomymi, i proszac o pomoc. Istnieja jeszcze inne praktyki, jakie mozna wykonywac przed pójsciem spac, ale ta dostepna jest dla wszystkich. CZWARTA: ROZWIJANIE PAMIECI I RADOSNEGO WYSILKU Czwarta praktyke podstawowa wykonuje sie rano po obudzeniu. Rozwija ona dalej silne pragnienie, które wzbudzilismy poprzednio, oraz wzmacnia zdolnosc pamietania snów. Rozpocznij od przypomnienia sobie minionej nocy. Tybetanska nazwa tej praktyki w doslownym tlumaczeniu brzmi “pamietanie". Czy sniles? Czy byles swiadomy tego, ze jestes we snie? Jezeli sniles, ale nie osiagnales stanu przytomnosci umyslu, powinienes pomyslec: “Snilem, ale nie rozpoznalem tego, ze sen byl snem. Ale to byl sen". Postanów, ze nastepnym razem, kiedy znowu ci sie cos przysni, bedziesz swiadomy prawdziwej natury tego snu jeszcze w czasie jego trwania. Jezeli trudno jest ci zapamietac sny, pomocne moze okazac sie wzbudzanie silnego postanowienia, ze bedziesz je pamietal- mozesz przywolywac te intencje w ciagu dnia, a szczególnie przed zasnieciem. Mozesz równiez zapisywac sny w notatniku lub nagrywac je na tasmie, wzmocni to nawyk traktowania snów jako czegos niezwykle wartosciowego. Sam fakt przygotowywania notatnika czy magnetofonu w nocy ulatwi przypomnienie sobie snu po przebudzeniu. Kiedy wzbudzimy w sobie postanowienie pamietania snów i pozostaniemy przy nim, wówczas nawet juz po kilku dniach problemy z zapamietywaniem snów znikna. Jesli byles swiadomy w czasie snu, poczuj radosc, gdyz praktyka sie udala i postanów nadal rozwijac przytomnosc umyslu nastepnej nocy. Wciaz od nowa umacniaj sie w tym postanowieniu, wykorzystujac sukcesy i porazki jako mozliwosc rozwiniecia jeszcze silniejszego pragnienia urzeczywistnienia praktyki. I pamietaj, ze nawet to postanowienie jest snem. Na koniec, wzbudz rankiem silne pragnienie kontynuowania praktyki w ciagu dnia i módl sie calym sercem o powodzenie - modlitwa jest jak magiczna moc, która wszyscy posiadamy, lecz której zapominamy uzywac. Praktyka ta laczy sie z praktyka podstawowa, czyli rozpoznawaniem, ze wszystko, czego doswiadczamy, jest snem. Tym sposobem mozna je praktykowac bez przerwy, we dnie i w nocy. WYTRWALOSC Nie mozna przecenic wagi tych czterech praktyk przygotowawczych dla pózniejszych etapów praktyki jogi snienia. Sa one potezniejsze, niz na to wygladaja, co wiecej, moze je wykonywac kazdy. Sa bardziej nastawione na dzialanie psychologiczne niz wiele innych praktyk i nie sprawiaja zadnej trudnosci praktykujacemu. Wykonywanie ich tylko przed pójsciem spac moze okazac sie nieskuteczne, ale wytrwala praktyka w ciagu dnia sprawi, iz duzo latwiej bedzie nam osiagnac stan przytomnosci umyslu we snie, a nastepnie przejsc do dalszych praktyk. Zastosowanie tych praktyk powoduje, iz wszystko, co sie wydarza, staje sie przyczyna powrotu do stanu przytomnosci umyslu. Przynosi to ogromny pozytek w codziennym zyciu oraz doprowadza do urzeczywistnienia praktyki jogi snienia. Jezeli nie zaobserwujesz natychmiastowych rezultatów i jesli pomimo dlugotrwalej praktyki nie osiagniesz stanu swiadomosci we snie, nie zniechecaj sie. Nie mysl, ze to nie ma sensu i ze i tak nie uda ci sie urzeczywistnic praktyki. Zauwaz, ze róznica pomiedzy tym, jak myslales i zachowywales sie w wieku lat dziesieciu, a jak postepujesz i myslisz teraz, jest ogromna - widac zatem stala zmiane. Nie pozwalaj sobie utknac w miejscu, sadzac, iz ograniczenia doswiadczane przez ciebie w czasie praktyki teraz, beda nadal pojawiac sie w przyszlosci. Wiedzac, ze nic nie pozostaje takie samo, nie mozesz wierzyc, iz sposób, w jaki rzeczy manifestuja sie teraz, nie zmieni sie w przyszlosci. Poczucie, iz zycie jest jaskrawe, swietliste i w swej istocie podobne do snu, sprawia, iz doswiadczanie staje sie bardziej przestrzenne, lzejsze i klarowniejsze. Kiedy rozwinie sie przytomnosc umyslu w czasie snu i w codziennym zyciu, pojawia sie wieksza swoboda w pozytywnym ksztaltowaniu zycia. W koncu pozbywamy sie rozrózniania i dualizmu i ciagle przebywamy w niedualnej terazniejszosci. 4. PRZYGOTOWANIE DO SNU  Przecietny czlowiek nie znajacy zasad medytacji przenosi stres, emocje, mysli i pomieszanie dnia na noc. Nie wykonuje zadnej praktyki, nie dokonuje przegladu dnia i nie uspokaja sie przed zasnieciem. Zamiast tego sen pojawia sie w samym srodku rozproszenia, a negatywnosci utrzymuja sie w umysle przez cala noc. Kiedy z owych negatywnosci wylania sie sen, sniacy nie przebywa statycznie w terazniejszosci, lecz jego umysl jest miotany przez wyobrazenia i pomieszanie swiata snu. Cialo pozostaje napiete z powodu leku lub ciezkie z powodu smutku, a przeplyw prany w ciele jest niespokojny i nierównomierny, poniewaz umysl rzuca sie z miejsca na miejsce. Sen jest niespokojny, marzenia senne stresujace lub stanowiace jedynie przyjemna ucieczke od rzeczywistosci. Spiacy budzi sie rano zmeczony i zaniepokojony, czesto nie wychodzac juz z negatywnego stanu w ciagu dnia. Nawet dla osoby nie praktykujacej jogi snu i snienia dobroczynne moze okazac sie przywiazywanie duzej wagi do przygotowania sie do snu. Oczyszczanie umyslu przed spaniem, tak jak przed medytacja, wywoluje wieksza przytomnosc oraz pozytywne wlasciwosci umyslu. Zamiast wnosic do snu negatywne uczucia, wykorzystaj wszystkie swoje umiejetnosci, aby sie od tych uczuc uwolnic. Jezeli wiesz, jak pozwolic emocji samej sie uwolnic i rozpuscic w pustce, zrób to. Jezeli potrafisz ja przeksztalcic lub zastosowac antidotum, skorzystaj z tej umiejetnosci. Spróbuj polaczyc sie z lama, jidamem i dakinia, pomódl sie do buddów i bóstw medytacyjnych, wzbudz wspólczucie, zrób wszystko, co mozesz, aby uwolnic sie od napiecia w ciele i negatywnych pogladów w umysle. Wolny od niepokoju, z lekkim i swobodnym umyslem, doswiadczysz spokojniejszego i uzdrawiajacego snu. Nawet jesli z jakiegos powodu nie mozesz wykonac pozostalej czesci praktyki, owo przygotowanie sie do snu jest czyms niezwykle pozytywnym, czyms, co kazdy moze wlaczyc do codziennego zycia. Ponizej opisalem ogólne przygotowania do snu, nie ograniczaj sie jednak tylko do nich. Wazne, abys wiedzial, co robisz ze swoim umyslem i w jaki sposób to na ciebie wplywa. Wykorzystaj wlasna wiedze, aby sie uspokoic, utrzymac przytomnosc umyslu i otworzyc sie na mozliwosci, jakie pojawia sie w nocy. DZIEWIEC OCZYSZCZAJACYCH ODDECHÓW Byc moze sam zauwazyles, jak wiele napiecia gromadzi sie w ciele i w jaki sposób napiecie to wplywa na oddychanie. Kiedy ktos, z kim mamy problemy, wchodzi do pokoju, cialo napina sie, a oddech staje sie krótki i urywany. Kiedy sie boimy, oddech jest przyspieszony i plytki. Kiedy doswiadczamy smutku, zazwyczaj oddychamy gleboko i wzdychamy. Jezeli zas do pokoju wchodzi ktos, kogo naprawde lubimy, cialo rozluznia sie, a oddech jest miarowy i swobodny. Zamiast czekac, az jakies doswiadczenie zmieni nasz sposób oddychania, mozemy celowo zmienic oddech, aby nasze doswiadczenie bylo inne. Dziewiec oczyszczajacych oddechów to krótka praktyka, której celem jest oczyszczenie kanalów energetycznych oraz rozluznienie ciala i umyslu. Ilustracje przedstawiajace kanaly energetyczne znalezc mozna na stronie 64. Usiadz w pozycji medytacyjnej ze skrzyzowanymi nogami. Ulóz rece na kolanach, a dlonie polóz lewa na prawej wnetrzami ku górze, zegnij lekko glowe, aby wyprostowac szyje. Wyobraz sobie w ciele trzy kanaly energii. Prosty kanal centralny koloru niebieskiego znajduje sie posrodku ciala, ma srednice trzciny i lekko rozszerza sie od poziomu serca do koncowego otworu na ciemieniu. Kanaly boczne o srednicy olówka lacza sie z kanalem centralnym u jego podstawy, w odleglosci okolo 10 cm ponizej pepka. Pna sie prosto po obu stronach kanalu centralnego, zakrecaja pod czaszka, przechodza za oczami i otwieraja sie przy nozdrzach. U kobiet prawy kanal jest czerwony, a lewy- bialy. U mezczyzn prawy kanal jest bialy, a lewy - czerwony. Trzy pierwsze oddechy Mezczyzni: uniescie prawa reke, naciskajac kciukiem na podstawe palca serdecznego. Zamknijcie prawe nozdrze palcem serdecznym i wdychajcie zielone swiatlo przez lewa dziurke nosa. Nastepnie, zamykajac lewe nozdrze tym samym palcem, zróbcie pelny wydech przez prawe nozdrze. Powtórzcie trzy takie wdechy i wydechy. Kobiety: uniescie lewa reke, naciskajac kciukiem na podstawe palca serdecznego. Zamykajac lewe nozdrze palcem serdecznym, wdychajcie zielone swiatlo prawa dziurka nosa. Nastepnie zamykajac prawa dziurke tym samym palcem, zróbcie pelny wydech przez lewe nozdrze. Powtórzcie trzy takie wdechy i wydechy. Wykonujac kazdy wydech, wyobrazcie sobie, jak wszystkie przeszkody zwiazane z meska aktywnoscia wyrzucane sa z bialego kanalu w formie jasnoniebieskiego powietrza. Obejmuja one choroby zwiazane z wiatrami (prana), jak równiez przeszkody i zaciemnienia zwiazane z przeszloscia. Drugie trzy oddechy Mezczyzni i kobiety: powtórzcie trzy wdechy i trzy wydechy, rym razem zmieniajac nozdrza i dlonie prawe na lewe, lewe na prawe. Z kazdym wydechem wyobrazcie sobie, ze wszystkie przeszkody zwiazane z zenska aktywnoscia wyrzucane sa z czerwonego kanalu w formie jasno rózowego powietrza. Obejmuja one choroby zwiazane z zólcia oraz przeszkody i zaciemnienia dotyczace przyszlosci. Trzy ostatnie oddechy Mezczyzni i kobiety: ulózcie lewa reke na prawej na podolku (lonie), wnetrzami dloni ku górze. Zacznijcie wdychac zielone, uzdrawiajace swiatlo przez oba nozdrza. Wyobrazcie sobie, jak przesuwa sie ono w dól przez kanaly boczne do miejsca ich polaczenia z kanalem centralnym, cztery grubosci palca ponizej pepka. Wykonujac wydech, wyobrazajcie sobie, jak energia przeplywa w góre kanalu centralnego i wyplywa na szczycie glowy. Zróbcie trzy takie wdechy i wydechy. Z kazdym wydechem wyobrazajcie sobie, ze wszystko, co moze pojawic sie w formie chorób, a zwiazane jest z wrogimi duchami, wyplywa na zewnatrz z czubka glowy w formie czarnego dymu. Sa to choroby zwiazane z flegma oraz przeszkody i zaciemnienia dotyczace terazniejszosci. GURU JOGA Guru joga jest bardzo istotna praktyka we wszystkich szkolach buddyzmu tybetanskiego i Bon. Wystepuje zarówno w sutrach, tantrach, jak i w tradycji dzogczen. Rozwija bardzo bliski zwiazek z mistrzem. Nieprzerwanie wzmacniajac wlasne oddanie dla nauczyciela, dochodzimy do miejsca, kiedy czyste oddanie wyplywa z nas samych. Stanowi to niewzruszona i mocna podstawe praktyki. Istota guru jogi jest stopienie umyslu praktykujacego z umyslem mistrza. Kto jest prawdziwym mistrzem? To bezforemna, podstawowa natura umyslu, pierwotna swiadomosc bedaca esencja wszystkiego. Poniewaz jednak zyjemy w dualizmie, pomocne nam bedzie uzmyslowienie sobie tejze natury umyslu w jakiejs okreslonej formie. W ten sposób mozemy w zreczny sposób wykorzystac dualizm konceptualnego umyslu wzmacniamy bowiem oddanie, zwracamy sie w kierunku praktyki i wyzwalania pozytywnych wlasciwosci. W tradycji Bon czesto wyobrazamy sobie albo Tapihritsae* jako mistrza lub Budde SzienlaYdkara*, który reprezentuje jednosc wszystkich mistrzów Jezeli juz praktykujesz, byc moze masz inne bóstwo medytacyjne do wizualizowania, na przyklad guru Rinpocze lub jakiegos jidama czy dakinie. Wazne jest, aby pracowac z linia przekazu, z która ma sie zwiazek, ale powinienes równiez zrozumiec, ze wyobrazany przez ciebie mistrz stanowi ucielesnienie wszystkich mistrzów i bóstw medytacyjnych, z jakimi masz zwiazek i wszystkich nauczycieli, od których pobierales nauki. Mistrz w guru jodze nie jest tylko jakas osoba, ale esencja oswiecenia, pierwotna swiadomoscia, która jest twoja prawdziwa natura. Mistrz jest równiez nauczycielem, od którego otrzymujesz nauki. W tradycji tybetanskiej mówimy, ze mistrz jest wazniejszy od Buddy. Dlaczego? Poniewaz jest on bezposrednim przekazicielem nauk, tym, który przekazuje madrosc Buddy uczniowi. Bez mistrza nie moglibysmy odnalezc drogi do Buddy. Powinnismy wiec odczuwac takie do niego oddanie, jakie poczulibysmy do Buddy, gdyby nagle pojawil sie przed nami. W guru jodze nie chodzi tylko o wzbudzanie jakichs uczuc w stosunku do wizualizowanej formy. Robi sie to w celu odnalezienia w sobie owego pierwotnego stanu umyslu, który jest tym samym, co umysl wszystkich twoich nauczycieli, wszystkich buddów i urzeczywistnionych istot, jakie kiedykolwiek zyly. Kiedy stapiasz sie z guru, zlewasz sie ze swoja pierwotna, prawdziwa natura, bedaca prawdziwym przewodnikiem i mistrzem. Nie powinna to byc jednak praktyka abstrakcyjna. Kiedy wykonujesz guru joge, spróbuj poczuc tak intensywne oddanie, zeby wlosy zjezyly ci sie na glowie, lzy naplynely do oczu, a serce otwarlo sie i wypelnilo wielka miloscia. Stop sie z umyslem guru, który jest twoja oswiecona natura Buddy. W ten wlasnie sposób nalezy praktykowac guru joge. Praktyka Po wykonaniu dziewieciu oddechów, pozostajac w pozycji medytacyjnej, zwizualizuj mistrza przed soba, w górze. Nie powinna to byc plaska, dwuwymiarowa forma - niech ukaze sie tam prawdziwa istota, w trzech wymiarach, uczyniona ze swiatla, czysta, silnie obecna. Jej obecnosc powinna wplywac na odczucia w twoim ciele, twoja energie i umysl. Wzbudz w sobie silne oddanie i rozwaz, jakim wspanialym darem sa nauki i jakie wielkie masz szczescie, ze wszedles z nimi w kontakt. Ofiaruj szczera modlitwe, proszac, aby wszystkie twoje negatywnosci i zaciemnienia zostaly usuniete, aby pozytywne wlasciwosci rozwijaly sie i abys urzeczywistnil guru joge. Potem wyobraz sobie, ze otrzymujesz blogoslawienstwo od mistrza w formie trzech kolorowych swiatel wyplywajacych z jego trzech wrót madrosci - ciala, mowy i umyslu i wplywajacych do twoich. Swiatla te przekazywane sa w nastepujacy sposób: biale wyplywa z czakry znajdujacej sie pomiedzy brwiami mistrza do twojej czakry, oczyszczajac i rozluzniajac cale twoje cialo i sfere fizyczna. Potem czerwone swiatlo wyplywa z jego czakry gardla do twojego gardla, oczyszczajac i rozluzniajac sfere energetyczna. Wreszcie, niebieskie swiatlo wyplywa z czakry serca mistrza i wplywa w twój osrodek serca, oczyszczajac i rozluzniajac umysl. Kiedy trzy swiatla wplywaja do ciebie, poczuj je. Rozluznij cialo, energie i umysl, skapane w swietle madrosci. Wykorzystaj wyobraznie, aby doswiadczenie blogoslawienstwa stalo sie w pelni autentyczne w ciele, energii oraz w wyobrazeniach pojawiajacych sie w umysle. Po otrzymaniu blogoslawienstwa wyobraz sobie, ze mistrz rozplywa sie w swietle, stapia sie z twoim sercem i pozostaje tam jako twoja najskrytsza esencja. Wyobraz sobie, ze ty równiez rozplywasz sie w swietle i pozostan w stanie czystej swiadomosci, w rigpie. Istnieja równiez bardziej zlozone wskazówki do praktyki guru jogi zawierajace wykonywanie poklonów, skladanie ofiar, robienie okreslonych gestów, recytowanie mantr i bardziej skomplikowane wizualizacje, jednak istota tej praktyki jest zmieszanie umyslu ucznia z umyslem mistrza, który jest czysta, niedualna swiadomoscia. Guru joge mozna wykonywac o kazdej porze dnia, im czesciej, tym lepiej. Wielu mistrzów medytacji mówi, ze ze wszystkich praktyk guru joga jest najwazniejsza. Przenosi bowiem blogoslawienstwo linii przekazu, moze otworzyc i zmiekczyc serce oraz uspokoic nieposluszny umysl. Calkowite urzeczywistnienie guru jogi jest urzeczywistnieniem duchowej sciezki. OCHRONA Zasypianie to troche jak umieranie, samotnie odbywana podróz w nieznane. Zwykle nie zaprzatamy sobie snem glowy, poniewaz dobrze go znamy, ale pomyslcie przez chwile, z czym on sie wiaze: calkowicie tracimy kontakt z samymi soba, pograzajac sie na jakis czas w prózni, dopóki nie pojawimy sie od nowa we snie. Wtedy mozemy miec inna tozsamosc i inne cialo. Mozemy nagle znalezc sie w dziwnym miejscu z nieznanymi ludzmi, brac udzial w zdumiewajacych i czasem calkiem ryzykownych przedsiewzieciach. Sama próba zasniecia w nieznanym miejscu moze wywolac niepokój. Chociaz moze to byc miejsce doskonale bezpieczne, a lózko wygodne, nie bedziemy spac tak dobrze, jak w domu, w znajomym otoczeniu. Moze zle odczuwamy panujaca tam energie lub tez to nasz wlasny brak poczucia bezpieczenstwa nas niepokoi i powoduje, ze zasypiajac nawet w dobrze nam znanych domach, odczuwamy niepokój lub przerazaja nas nasze sny. Kiedy zasypiamy z uczuciem leku, marzenia senne przesiakniete beda strachem i napieciem, sen bedzie niespokojny, a praktyka trudniejsza do wykonania. Zatem dobrze jest stworzyc pewne poczucie bezpieczenstwa przed zasnieciem i zmienic nasza sypialnie w swiete miejsce. Mozna to zrobic wyobrazajac sobie dakinie - strazniczki zgromadzone wokól poslania. Wyobraz je sobie jako piekne boginie, kochajace, oswiecone zenskie istoty koloru zielonego, o wielkiej mocy ochronnej. Wyobraz sobie, ze gromadza sie one w poblizu, kiedy zasypiasz, i pozostaja tam przez cala noc, jak matki pilnujace dziecka lub straznicy otaczajacy króla lub królowa. Wyobraz sobie, ze sa wszedzie, strzega dostepu do drzwi i okien, siedzac obok ciebie na lózku, spacerujac w ogrodzie czy na podwórzu. Poczuj sie w pelni bezpieczny. I znowu, ta praktyka jest czyms wiecej niz, tylko próba wyobrazenia sobie jakichs form. Zobacz dakinie swoim umyslem, ale jednoczesnie wykorzystaj wyobraznie, aby poczuc ich obecnosc. Wytwarzanie w ten sposób ochronnej, swietej strefy bardzo uspokaja i rozluznia oraz sprawia, ze sen jest krzepiacy. Tak wlasnie zyje mistyk - widzi magie, zmienia umyslem wlasne otoczenie i sprawia, ze dzialania, nawet rozgrywajace sie jedynie w wyobrazni maja znaczenie Mozesz wzmocnic poczucie spokojnego snu, przechowujac w sypialni swiete przedmioty: wizerunki lagodnych, kochajacych form medytacyjnych, swiete symbole religijne lub inne rzeczy kierujace umysl na duchowa sciezke. Tantra Matki mówi ze przygotowujac sie do snu, powinnismy utrzymac swiadomosc przyczyn snu, obiektu, na którym sie skupiamy, strazników i samych siebie. Utrzymywanie tego wszystkiego w swiadomosci, nie jako wielu odrebnych rzeczy, lecz jako pewnej calosci, bedzie mialo z pewnoscia dobry wplyw, na twój sen i snienie. 5. PRAKTYKA GLÓWNA  Aby w pelni rozwinac praktyke jogi snienia, nalezy po kolei wypelnic cztery nastepujace zadania: 1) wprowadzic swiadomosc do kanalu centralnego, 2) rozwinac klarowne postrzeganie i doswiadczanie, 3) rozwinac taka moc i sile, zeby nie zagubic sie w praktyce, 4) rozwinac gniewny aspekt samego siebie, aby pokonac strach. Owe zadania odpowiadaja czterem wlasciwosciom snu- lagodnej, radosnej, pelnej mocy i gniewnej - oraz czterem czesciom praktyki. WPROWADZANIE SWIADOMOSCI DO KANALU CENTRALNEGO Po wykonaniu praktyk wstepnych w ciagu dnia oraz praktyki przed zasnieciem - oczyszczajacych oddechów, guru jogi, wzbudzania wspólczucia i milosci, wizualizowania dakin strazniczek oraz wzbudzania postanowienia praktykowania w nocy - przychodzi czas na pierwsza z praktyk glównych. Najpierw przyjmij pozycje Lwa: mezczyzni klada sie na prawym boku, a kobiety na lewym. Zegnij kolana tak, aby pozycja ciala byla stabilna, ulóz górna reke wzdluz boku ciala, a dolna pod policzkiem. Mozesz spróbowac polozyc glowe na troche wyzszej poduszce - zwróc jednak uwage na polozenie szyi, aby sen byl lzejszy. Uspokój oddech i rozluznij cialo. Spraw, aby oddech byl gleboki i bardzo cichy, aby nie mozna bylo uslyszec ani wdechów, ani wydechów Wyobraz sobie w czakrze gardla piekny, czerwony, czteroplatkowy kwiat lotosu. Czakra ta znajduje sie u podstawy gardla, blizej miejsca polaczenia szyi z ramionami niz glowy. Posrodku czterech platków stoi skierowana do przodu pionowa, swietlista tybetanska litera A, jasniejaca i pólprzezroczysta, jak krysztal uczyniony z czystego swiatla. I tak samo, jak krysztal polozony na czerwonym materiale odbija kolor i wydaje sie czerwony, litera A równiez przyjmuje kolor platków i staje sie czerwona. Na kazdym z czterech platków znajduja sie sylaby: RA z przodu, LA z twojej lewej strony, SZA z tylu i SA po prawej. W miare zblizania sie snu utrzymuj swobodna, rozluzniona koncentracje na literze A.  [rysunek 2]  Ta czesc praktyki ma na celu wprowadzenie umyslu i prany do kanalu centralnego. Praktyka ta ma lagodny charakter, a kiedy stapiamy sie z litera A o kolorze glebokiej czerwieni, odnajdujemy w sobie spokój. Nauki mówia, ze skupianie sie na czakrze gardla wywoluje lagodne sny. Podany jest przyklad snu, w którym dakini zaprasza sniacego, aby jej towarzyszyl. Pomaga mu wejsc na mistycznego ptaka (garude) lub lwa i prowadzi go do czystej krainy - pieknego, swietego miejsca. Sen nie musi byc jednak dokladnie taki, moze nam sie przysnic spacer w pieknym ogrodzie albo w górach, w towarzystwie innych ludzi wyznaczajacych szlak. Na tym etapie jakosc doswiadczanych snów nie zalezy tak bardzo od uzyskania okreslonych wyobrazen, ale od odczucia spokoju.  ZWIEKSZANIEWYRAZISTOSCI Po okolo dwóch godzinach snu obudz sie i zacznij druga czesc praktyki. Tradycyjnie wykonuje sie ja w okolicach pólnocy, ale teraz kazdy ma inny rozklad dnia, wiec dopasuj te praktyke do wlasnego stylu zycia. Przyjmij te sama pozycje, co w pierwszej czesci praktyki mezczyzni klada sie na prawym boku, a kobiety na lewym. Wykonaj nastepujaca forme oddychania: zrób delikatny wdech i lagodnie wstrzymaj powietrze, lekko zacisnij krocze - miesnie u podstawy miednicy tak, bys mial poczucie wyciagania wstrzymanego oddechu w góre. Spróbuj doswiadczyc oddechu zatrzymanego pod pepkiem, sprezonego przez nacisk od spodu. Trudno wyobrazic sobie taki sposób oddychania i prawdopodobnie bedziesz musial troche poeksperymentowac, zanim go naprawde poczujesz. Jeszcze lepiej by bylo, gdybys otrzymal szczególowe wskazówki od nauczyciela.  [rysunek 3]  Po wstrzymaniu oddechu przez kilka chwil delikatnie wypusc powietrze. W czasie wykonywania wydechu rozluznij miesnie miednicy, klatki piersiowej i cale cialo. Calkowicie sie rozluznij. Powtórz wdychanie i wydychanie siedem razy. Punktem, w którym bedziemy skupiac uwage w tej czesci praktyki, jest czakra znajdujaca sie powyzej i za miejscem, gdzie brwi spotkalyby sie na czole. Wyobraz sobie w tej czakrze biala, jasniejaca kule swiatla (tigle). Tigle, znane równiez jako hindu, moze byc wieloma rzeczami i w rózny sposób sie je tlumaczy. W jednym kontekscie jest to wlasciwosc energii, która mozna znalezc w ciele, a gdzie indziej moze reprezentowac bezgraniczna calosc. Tigle, która wykorzystujemy w praktyce, jest mala, niesubstancjalna, jasniejaca kula swiatla. Rózne kolory tigle przedstawiaja rózne wlasciwosci swiadomosci, a wizualizowanie ich to otwieranie wrót do doswiadczenia owych wlasciwosci. Instrukcja mówiaca o tym ze nalezy " wizualizowac tigle, nie oznacza, ze powinienes wyobrazic sobie statyczny wizerunek okraglego, bialego swiatla. Zamiast tego wyobraz sobie, ze stapiasz sie z czyms, co naprawde sie tam znajduje. Spróbuj poczuc tigle zmyslami wyobrazni i calkowicie zjednoczyc sie z nim, az istniec bedzie jedynie jasnosc i swietlistosc. Niektórzy wyraznie zobacza to swiatlo wewnetrznym zmyslem wzroku, a inni bardziej je poczuja. Odczucie jest wazniejsze niz widzenie. Najwazniejsze jest calkowite stopienie sie z tym swiatlem. Polaczony ze swietlistym, bialym figle w czakrze czola, umysl pozostaje jasny i przytomny. Kiedy pojawiajace sie doswiadczenie swiatla staje sie bardziej zywe i obejmujace, pozwól mu sie wchlonac. Umysl stanie sie wówczas bardziej swiadomy. Jezeli utrzymasz ten stan w czasie snu, pozostaniesz przez caly czas przytomny. Celem tej czesci praktyki jest rozwijanie przejrzystosci i ciaglej przytomnosci umyslu, “zwiekszanie przejrzystosci snu". Spróbuj polaczyc sie z tym, co znajduje sie poza wyrazem “przejrzystosc", z rzeczywistym doswiadczeniem. Metafora bowiem jedynie wskazuje na doswiadczenie, które jest glebsze niz jezyk i przedstawienie wizualne. A zatem w tej czesci praktyki manifestuje sie “pomnazajaca' wlasciwosc snów Przykladem snu opisanym przez Tantre Matki jest sen, w którym dakini gra na instrumentach, spiewa, przynosi kwiaty, owoce i ubrania sniacemu. I znów nie oznacza to, ze we snie koniecznie musi pojawic sie dakini lub inna okreslona forma. Kiedy praktykujacy rozwija sie w tej czesci praktyki, sen bedzie cechowalo uczucie wielkiej rozkoszy.  WZMACNIANIE PRZYTOMNOSCI Trzecia czesc praktyki wykonuje sie mniej wiecej dwie godziny po drugiej, okolo cztery godziny po pierwszym zasnieciu. Tradycyjnie wykonywano ja dwie godziny przed switem. W tej czesci praktyki przyjmuje sie inna pozycje ciala: polóz sie na wysokiej poduszce i swobodnie skrzyzuj nogi. W przeciwienstwie do pozycji medytacyjnej nie jest wazne, czy na górze bedzie prawa, czy lewa noga. Pozycja ta jest troche podobna do tej, jaka przyjmujemy lecac samolotem w pierwszej klasie, jest to pozycja póllezaca. Wysoka poduszka pomoze ci spac lekko i wywolac wieksza przytomnosc umyslu w czasie snu. Ulóz wygodnie szyje. Jezeli jest ci w tej pozycji niewygodnie, popraw ja. Wazne jest, aby zwracac uwage na potrzeby ciala. Kiedy bylem dzieckiem, siedzialem ze skrzyzowanymi nogami wiele godzin kazdego dnia w szkole, wiec pozycja ta nie sprawia mi trudnosci, jakie sprawia ludziom z Zachodu. W praktyce nie chodzi o wytrzymanie bólu, lecz o utrzymanie swiadomosci umyslu, tak wiec dostosuj pozycje ciala do tego celu. W tej czesci praktyki wykonaj dwadziescia jeden glebokich, spokojnych oddechów, utrzymujac pelna swiadomosc tego, ze oddychasz. Punktem koncentracji jest tutaj czakra serca, wewnatrz której wyobraz sobie czarna, swietlista sylabe HUNG, skierowana do przodu. Stop sie z ta sylaba, aby wszystko stalo sie czarnym HUNG. Stan sie czarnym HUNG. Niech umysl swobodnie spocznie na sylabie i wtedy zasnij. Wlasciwoscia rozwijana w tej czesci praktyki jest moc. Nie musisz robic niczego szczególnego, aby ja rozwinac, nie nadymaj sie, by “spróbowac" poczuc sie silnym. Chodzi tutaj o znalezienie mocy, która masz juz w sobie. Owo poczucie sily laczy sie równiez z poczuciem bezpieczenstwa - sny pojawiajace sie w tej czesci praktyki wywoluja takie wlasnie odczucie bezpiecznej mocy. Przykladami takich snów opisanymi w Tantrze Matki sa sny, w których pelna mocy dakini kieruje sniacego na tron lub sniacy wchodzi do dobrze strzezonego zamku, aby otrzymac nauki, lub tez uzyskuje aprobate od ojca lub matki. Wazne jest jednak doswiadczenie wlasciwosci umyslu wywolywanej przez sen, nie zas okreslone wyobrazenie. Zamiast dakini prowadzacej ciebie do tronu moze to byc szef dajacy awans albo matka organizujaca impreze, aby swietowac twoje osiagniecia. Obydwa te sny bylyby charakterystyczne dla tej czesci praktyki. Sen zamiast w zamku toczyc sie moze w miejscu wywolujacym u sniacego poczucie bezpieczenstwa, a zamiast jednego z rodziców pojawic sie moze inna osoba, która wywoluje u niego poczucie bezpieczenstwa i sily. ROZWIJANIE NIEUSTRASZONOSCI Czwarta czesc praktyki jest najlatwiejsza, bo nie trzeba sie budzic az do rana. Nie trzeba tez przyjmowac zadnej konkretnej pozycji, polóz sie wiec tak, zeby ci bylo wygodnie. Nie trzeba równiez jakos szczególnie oddychac, oddychaj wiec naturalnym rytmem. Tradycyjnie wykonuje sie ja dwie godziny po ostatnim obudzeniu, tuz przed switem. Tym razem punktem koncentracji jest “czakra tajemna" znajdujaca sie za genitaliami. Wewnatrz niej wyobraz sobie kule czarnego, jasniejacego swiatla: czarne tigle. W tej czesci snu przejawic sie moze mroczny aspekt wyobrazni - nauki mówia, ze moga pojawic sie gniewne dakinie, plonace góry i doliny, wzburzone rzeki lub wiatry niszczace wszystko na swojej drodze. Sa to sny, w których zywioly niszcza wyobrazenie “ja", dlatego tez moga byc przerazajace. Sprawdz, czy i ty je tak odbierasz. Wlasciwosc umyslu wywolywana przez sny z tej czesci praktyki jest aspektem gniewnym. Wykonujac te faze praktyki wejdz w czarne, swietliste figle w czakrze tajemnej i stan sie nim. Nastepnie rozluznij umysl i swobodnie skoncentruj sie na jasniejacym, czarnym swietle, które jest wszedzie, przenika zmysly i umysl. Potem ,. zasnrj. Cztery wlasciwosci - lagodna, spelniajaca, pelna mocy i gniewna - reprezentuja duza grupe zwiazanych z nimi wyobrazen, uczuc, emocji i doswiadczen. Jak wspomnialem powyzej, nie musisz miec dokladnie takich samych snów jak te przedstawione jako przyklady w naukach. Wazna jest owa wlasciwosc, emocjonalne zabarwienie, odczucie snu -wszechobecne, a zarazem byc moze subtelne, przenikajace doswiadczenie snu. Na podstawie tego wlasnie odczucia mozna okreslic, z jaka czakra i z jakim wymiarem doswiadczania zwiazany jest sen, nie zas poprzez próbe rozszyfrowania tresci snu. Wskazuje ono równiez na to, w jakim punkcie systemu energetycznego ciala skupialy sie prana i umysl, aby wytworzyc okreslony sen, na który moga oczywiscie równiez wplywac wydarzenia i doswiadczenia dnia poprzedniego. Analizujac wszystko, co sie ze snem wiaze, uzyskuje sie naprawde wiele informacji. Czwarta czesc praktyki jest jej ostatnia faza, po której zbudzimy sie, aby rozpoczac kolejny dzien zycia. Budzac sie, spróbuj zachowac przytomnosc umyslu i swiadomosc tego, ze sie budzisz. Celem tej praktyki jest rozwiniecie ciaglej przytomnosci umyslu w nocy, przez wszystkie fazy spania i budzenia sie, oraz w ciagu dnia. POZYCJA Rózne pozycje ciala otwieraja lub zamykaja rózne kanaly energetyczne i wplywaja na przeplyw subtelnej energii. Rozumiejac te zasade, mozemy dopomóc specyficznym procesom zachodzacym w czasie praktyki. Wedlug tradycji tybetanskiej negatywne emocje sa blizej zwiazane z tym kanalem energetycznym, który znajduje sie po prawej stronie u mezczyzn i z lewej u kobiet. Kiedy mezczyzna spi na prawym boku, kanal ten, przez który przeplywa glównie negatywna prana, jest lekko przyduszony i zamkniety, a lewy kanal otwiera sie. Równiez znajdujace sie z tej strony pluco jest delikatnie scisniete, wiec drugie bierze na siebie wieksza odpowiedzialnosc za oddychanie. Prawdopodobnie znasz z wlasnego doswiadczenia rezultaty lezenia na boku, na przyklad kiedy lezysz na boku prawym, latwiej jest oddychac przez lewe nozdrze. U mezczyzn lezenie na prawym boku wywiera korzystny wplyw na przeplyw pozytywnej prany madrosci przez kanal bialy. U kobiet ten sam efekt wywola lezenie na lewym boku i otwieranie kanalu madrosci znajdujacego sie z prawej strony. Pozycja ta w pozytywny sposób wplywa na sny i ulatwia praktyke jogi snienia. Otwarcie przeplywu prany madrosci jest oczywiscie srodkiem wspomagajacym praktyke tylko tymczasowo, gdyz ostatecznym jej celem jest wprowadzenie zharmonizowanej prany do kanalu centralnego. Poprzez zwrócenie uwagi na pozycje ciala swiadomosc utrzymywana jest w stabilniejszym stanie podczas snu. Tam, skad pochodze, wiekszosc ludzi spi na dywanach tybetanskich o wymiarach 90/ 180 cm. Jezeli ktos sie za bardzo rusza, spada z lózka. Nie dzieje sie to jednak zbyt czesto, poniewaz jezeli spi sie na malej powierzchni, spiacy umysl kontroluje pozycje ciala przez cala noc. Na przyklad jezeli ktos spi na waskiej pólce skalnej, utrzymuje taka przytomnosc, aby nie zsunac sie w przepasc. Na duzych lozach, w jakich spia ludzie na Zachodzie, mozna obracac sie jak wskazówki zegara i nigdy nie spasc. Warto jednak utrzymywac pewna pozycje ciala, gdyz pomoze to podtrzymac swiadomosc umyslu w czasie snu. Mozesz sam wypróbowac te zasade: kiedy trudno ci bedzie sie koncentrowac, zmien pozycje ciala i uspokój oddech. Stwierdzisz prawdopodobnie, ze skupianie uwagi stalo sie latwiejsze. Oddychanie, przeplyw prany, pozycja ciala, mysli oraz stan umyslu sa bowiem wzajemnie ze soba powiazane zrozumienie tego pozwala praktykujacemu swiadomie wywolywac pozytywne doswiadczenia. SKUPIANIE UMYSLU W ten sam sposób, jak rózne pozycje ciala, równiez rózne wizualizacje skoncentrowane na ciele zmieniaja przeplyw energii i wplywaja na doswiadczenie. Kazda z czterech czesci praktyki glównej zawiera skupianie sie na kolorowym swietle i tigle lub sylabie, znajdujacych sie w jednej z czterech czakr. Kiedy wyobrazamy sobie kolorowy kwiat lotosu, figle lub sylabe w miejscu czakry, rzeczy te w rzeczywistosci sie tam nie pojawiaja. Wizualizacja jest jak rysunek lub symbol przedstawiajacy formy i wlasciwosci energii przeplywajacej przez to miejsce. Wykorzystujac te wyobrazenia, umysl latwiej laczy sie z okreslona forma energii przeplywajacej przez konkretne miejsce w ciele, co z kolei wplywa na swiadomosc. Kolor równiez nie pozostaje bez wplywu na nia, a wiemy to z wlasnego doswiadczenia: kiedy wchodzimy do pokoju pomalowanego na czerwono, doswiadczamy go w inny sposób niz pokoju bialego, zielonego czy czarnego. W wizualizacji wykorzystuje sie kolor, aby ulatwic wywolanie okreslonej wlasciwosci w swiadomosci. Kiedy medytujemy, zazwyczaj traktujemy koncentracje i rozproszenie jak przelacznik, który jest wlaczony lub wylaczony, nie o to jednak chodzi. Uwage mozna skupiac mniej lub bardziej intensywnie. Kiedys wyszedlem z dlugiego odosobnienia w ciemnosci i wszystkie zjawiska postrzegalem bardzo intensywnie. Domy i drzewa, kazdy kolor i kazdy przedmiot wibrowaly. Gdybym widywal te same rzeczy codziennie, nie robilyby na mnie takiego wrazenia, ale po piecdziesieciu dniach spedzonych w calkowitej ciemnosci moja koncentracja na wzroku byla tak silna, ze wszystko stalo sie nagle niezwykle zywe. W miare jak dni odosobnienia coraz bardziej sie oddalaly, zjawiska oddzialujace na zmysl wzroku jakby zmatowialy, ale to nie one sie zmienily - to moja ich swiadomosc ograniczyla sie w jakis sposób. Chociaz okolicznosci mojego doswiadczenia sa niezwykle, ilustruja one pewna generalna zasade. Wszystkie nasze doswiadczenia beda zywsze, jezeli nasza swiadomosc bardziej intensywnie sie na nich skoncentruje. W praktyce takze wyróznia sie rózne stopnie koncentracji. Kiedy rozpoczynasz wizualizacje w nocy, bedziesz koncentrowal uwage na figle. W miare jak cialo coraz bardziej sie rozluznia i przychodzi sen, wizualizacja pewnej formy moze slabnac. Zmysly wylaczaja sie, mniej sie slyszy, slabiej czuje sie zapachy i tak dalej. Nastepuje wylaczanie sie zmyslów i oslabienie wizualizacji, poniewaz skupienie uwagi jest mniej intensywne i ostre. W nastepnej fazie koncentracji moze juz nie byc prawie zadnego uczucia. W koncu calkowicie zanika zmyslowe doswiadczanie i wyobrazana forma. Trudno jest zauwazyc owe subtelne róznice, ale kiedy wprowadza sie wieksza swiadomosc do procesu zasypiania, staja sie one bardziej widoczne. Nawet kiedy wyobrazenia i zmysly pograzaja sie w totalnej ciemnosci, mozna utrzymac przytomnosc umyslu. Kiedy ostatecznie rozwiniesz te praktyke, bedziesz w stanie zasypiac, koncentrujac sie na literze A, a nastepnie utrzymac przez cala noc czysta swiadomosc tego obiektu. Kiedy to uczynisz, nawet w pierwszych chwilach budzenia sie bedziesz calkowicie przytomny. Prawdopodobnie masz juz jakies wlasne doswiadczenia z utrzymywaniem koncentracji w ciagu nocy. Na przyklad kiedy musisz obudzic sie wczesnie, aby wziac udzial w jakims walnym spotkaniu, w czasie snu pewna przytomnosc umyslu zostanie zachowana. Powiedzmy, ze musisz obudzic sie o piatej rano. Idziesz spac, ale przebudzasz sie co jakis czas, aby sprawdzic, która jest godzina. Swiadomosc koniecznosci wczesnego wstania pozostaje, chociaz specjalnie o tym nie myslisz. Owa koncentracja jest bardzo subtelna. Takie wlasnie skupienie powinnismy wlaczyc do praktyki - nie bardzo silna koncentracje, ale delikatny dotyk skupienia, lagodny, ale staly. Jezeli jestes bardzo radosny przed zasnieciem, poniewaz cos cudownego wydarzylo sie w twoim zyciu, za kazdym razem, kiedy sie budzisz, budzisz sie radosny. Jest to stan, który trwa przez cala noc, nie musisz kurczowo sie go trzymac. Twoja swiadomosc po prostu w nim spoczywa. W taki sam sposób pracuj z tigle spij z nim, tak jak spisz z radoscia. Istnieja dwie rózne postawy wobec pojawiajacych sie zjawisk, odpowiadaja one rodzajom skupiania sie na figle. Pierwsza wyglada tak, ze zjawiska sa przyciagane przez umysl, a druga, ze pojawiaja sie one w umysle. Przyciaganie doswiadczen jest ciezsza forma dualistycznego oddzialywania. Obiekt przyciagania traktowany jest jako jednostka posiadajaca wlasciwa sobie, niezalezna egzystencje - jakby byla calkowicie odrebnym bytem-a umysl lgnie do niej. Kiedy przyciaganie ustaje, nie oznacza to, ze wraz z nim znika dualizm - zjawiska wciaz pojawiaja sie w doswiadczeniu i sa postrzegane jako odrebne jednostki, ale owo postrzeganie jest bardziej subtelne. Mozna powiedziec, ze pierwszy rodzaj postrzegania jest bardziej agresywny, bardziej aktywny, a drugi bardziej pasywny i slabszy, a poniewaz jest slabszy, latwiej jest go rozpuscic w niedualnej rigpie. Praktyke zaczynamy od ciezszej formy dualizmu. Pomysl o jakims obiekcie i spróbuj jak najsilniej go doswiadczyc, wykorzystujac zmysly wyobrazni: spróbuj dokladnie go sobie uzmyslowic i, co wazniejsze, poczuc go i sprawic, by wywolal doznania w twoim ciele i systemie energetycznym oraz wplynal na stan twego umyslu. Po solidnym “zainstalowaniu" obiektu w swiadomosci rozluznij koncentracje. Spraw, aby obiekt pojawial sie bez zadnego wysilku z twojej strony, jakby to postanowienie, lezace gdzies pod powierzchnia swiadomosci, przywiazalo umysl do obiektu w taki sam sposób, jak przywiazuje sie do niego potrzeba obudzenia sie wczesnie na spotkanie lub uczucie wielkiej radosci. Nie ma koniecznosci wysilania sie czy koncentrowania- obiekt po prostu jest, a ty jestes z nim. Juz go nie tworzysz, pozwalasz mu tylko przebywac w swiadomosci, obserwujesz go. Przypomina to lezenie w sloncu z zamknietymi oczyma - nie koncentrujac sie na bedacym “gdzies tam" sloncu, czujesz cieplo i swiatlo, nie jestes oddzielony od slonca. Nie masz doswiadczenia ciepla i swiatla, nie musisz starac sie u trzymac na nich koncentracji, twoje doswiadczenie jest cieplem i swiatlem, jestes z nim stopiony. Tak wlasnie powinna wygladac wizualizacja podczas praktyki. Czestym problemem pojawiajacym sie na poczatku praktyki jest zaklócanie snu, które wystepuje, gdy zbyt mocno utrzymuje sie koncentracje. Skupienie na obiekcie powinno byc delikatne, jest to raczej “bycie z" tigle, a nie zmuszanie umyslu, by sie na nim skoncentrowal. Odpowiednikiem tej sytuacji w zwyczajnym swiecie jest róznica pomiedzy tym, jak wyobrazenia i mysli przeplywaja przez umysl w momencie zasypiania, a intensywnym, emocjonalnym zafiksowaniem na obiekcie, co prowadzi do bezsennosci. Niech nauczy cie doswiadczenie: zwróc uwage na to, co dziala, i dostosuj sie do tego. Jezeli praktyka nie pozwala ci zasnac, stopniowo zmniejszaj sile koncentracji, az bedziesz mógl spac. Skupianie sie na tigle czy sylabie, czy to przez lgniecie do niej, czy tez przez pozwalanie, aby sie pojawiala, jest tylko pierwszym krokiem w praktyce. Prawdziwym celem jest bowiem zjednoczenie sie z obiektem. Wezmy jako przyklad litere A. Jest ona symbolem nienarodzonego, niezmiennego, calkowicie naturalnego stanu umyslu. Zamiast skupiac sie na niej jako na obiekcie, najlepiej stopic sie z wszechobecna natura rzeczy, która ona reprezentuje. Wlasciwie wydarza sie to co noc, poniewaz zapadanie w sen jest “zapadaniem" w czysta rigpe. Kiedy jednak identyfikujemy sie z konceptualnym umyslem, który we snie przestaje dzialac, zapadamy raczej w nieswiadomosc, a nie w rigpe. Rigpe mozna odkryc we snie, poniewaz jest ona przez caly czas tam obecna. Poza poziomem, kiedy pozwalamy obiektowi pojawiac sie w umysle, jest stan niedualny. Umysl wciaz sie koncentruje, ale nie identyfikuje sie juz z pojeciami, a mysli nie uzywa sie, aby zwizualizowac tigle lub litere A. Umysl po prostu spoczywa w swiadomosci bez podzialu na podmiot i przedmiot. Kiedy swiadomosc jest skupiona, ale nie istnieje skupiajacy sie i obiekt skupienia, wówczas naprawde doswiadcza sie niedualnej swiadomosci. W stanie niedualnosci A nie znajduje sie “tam", a ty “tutaj". Wyobrazenie moze, ale nie musi pozostac, ale bez wzgledu na to doswiadczenia nie dzieli sie na podmiot i przedmiot. Istnieje tylko litera A i ty nia jestes. Takie ma wlasnie znaczenie przezroczysta litera A zabarwiona na czerwono przez swietlistosc platków kwiatu lotosu: masz byc czysta, niedualna swiadomoscia symbolizowana przez litere A. Kiedy pojawia sie doswiadczenie, symbolizowane przez czerwien platków, zabarwia ono litere A, ale nie niszczy swietlistosci niedualnej swiadomosci. Czesto praktykujacy mówia, ze trudno im utrzymac wizualizacje, lub ze utrudnia ona zasniecie. Zrozumienie kolejnych etapów w praktyce powinno rozwiazac niektóre z tych problemów Kolejnosc jest nastepujaca: najpierw widzimy obiekt, potem odczuwamy go, a potem stajemy sie nim. Kiedy w pelni stopisz sie z obiektem koncentracji, wizualizacja moze zniknac i jest to calkowicie naturalne. Nauki zalecaja równiez taki rodzaj skupienia umyslu w czasie smierci. Kiedy podczas procesu umierania praktykujacy utrzyma przytomnosc umyslu, caly proces przebiegnie zupelnie inaczej. Utrzymanie tej przytomnosci jest w rzeczywistosci esencja praktyki przeniesienia swiadomosci w momencie smierci (phowa). Celem tej praktyki jest przeniesienie umyslu bezposrednio do czystej przestrzeni swiadomosci (dharmakajz). Jezeli sie to uda, praktykujacy nie doswiadcza zawirowan i rozproszenia stanu po smierci, lecz bezposrednio wyzwala sie w czyste swiatlo. Nie posiadajac zdolnosci spoczywania w czystym “tu i teraz", jestesmy rozproszeni i bladzimy we snie, fantazjach, samsarze, w kolejnym zyciu. Jezeli jednak uda nam sie utrzymac czysta forme przytomnosci umyslu, doswiadczac bedziemy czystego swiatla umyslu w nocy, pozostaniemy w naturze umyslu w ciagu dnia i wyzwolimy sie z bardo po smierci. Aby sprawdzic, w jaki sposób wizualizacja wplywa na swiadomosc, spróbuj wyobrazic sobie, ze znajdujesz sie w calkowitej ciemnosci, totalnej czerni. Ciemnosc jest nie tylko wokól ciebie, ale równiez ogarniety jest nia zmysl wzroku, skóra, przestrzen nad i pod toba, kazda komórka ciala. To prawie tak, jakbys odczuwal, wachal i smakowal ciemnosc. Teraz wyobraz sobie, ze owa ciemnosc nagle ustepuje drogi przejrzystemu, wszechogarniajacemu swiatlu, które przenika wszystko dookola i wewnatrz ciebie, swiatlu, które jest toba. Powinienes odczuc róznice tych dwóch wizualizacji poprzez subtelne zmysly wyobrazni, które oswietlaja wewnetrzny swiat, a nie tylko wizualny aspekt wyobrazni. Wyobrazajac sobie ciemnosc, przezywasz jakies doswiadczenie, moze nawet odczujesz lekki strach, a wizualizujac swiatlo, poczujesz wszechogarniajaca jasnosc i przejrzystosc. Mozesz zrobic jeszcze inny eksperyment, dzieki któremu doswiadczysz tego rodzaju skupienia umyslu, jakie stosuje sie w praktyce. Rozluznij cialo. Wyobraz sobie czerwona, swietlista litere A w czakrze gardla. Czerwien swiatla jest gleboka, nasycona, zmyslowa. Wykorzystaj wyobraznie, aby poczuc to swiatlo, pozwól, by cie uspokoilo, rozluznilo, wyciszylo twój umysl i cialo, uzdrowilo cie. Nastepnie wyobraz sobie, ze rozszerza sie ono na wszystkie strony, wypelniajac czakre gardla, a potem cale twoje cialo. Rozprzestrzeniajac sie w ten sposób, rozluznia wszystkie napiecia. Wszystko, czego dotyka, rozplywa sie w czerwonym swietle. Cale twoje cialo rozpuszcza sie w czerwonym swietle. Niech przeniknie ono twoja swiadomosc tak, abys widzial jedynie jasniejace czerwonym swietle, czul tylko spokój czerwonego swiatla, i slyszal tylko bezglosne, spokojne, czerwone swiatlo. Nie mysl o nim - doswiadczaj go. Niech twój umysl bedzie czerwone swiatlo, tak abys zniknal ty - swiadomy obiektu, aby czerwone swiatlo stalo sie sama swiadomoscia. Niech wszystko, co pojawi sie jako podmiot i przedmiot, rozplynie sie w czerwonym swietle. Wszystko - cialo i energie, zjawiska fizyczne i umyslowe- rozplywa sie, a ty stapiasz sie calkowicie z czerwonym swiatlem. Nie ma “wewnatrz" i “na zewnatrz", jest tylko czerwone swiatlo. W taki wlasnie sposób powinienes stapiac sie z litera A i skupiac w nocy, zjednoczony z obiektem wizualizacji. KOLEJNOSC Praktyke jogi snienia powinno sie zawsze robic po kolei. Pierwsza czesc, skupianie na literze A w gardle, wykonuje sie idac spac po raz pierwszy. Najlepiej by bylo, gdyby druga czesc praktyki zostala wykonana dwie godziny pózniej, trzecia czesc dwie godziny po drugiej, a czwarta po kolejnych dwóch godzinach snu. Budzenie sie w ciagu nocy utrzymuje lekki sen i ulatwia urzeczywistnienia jogi snienia. Dzielenie nocy na równe, dwugodzinne odcinki nie jest jednak konieczne, chociaz jesli chcesz, mozesz oczywiscie skorzystac z pomocy budzika i budzic sie dokladnie po dwóch godzinach. Chodzi tylko o to, aby wykonywac cztery czesci praktyki, przedzielone przebudzeniem. Mówimy o dwugodzinnych segmentach, poniewaz wiekszosc ludzi sypia mniej wiecej osiem godzin. Chociaz zastosowanie sie do takiego podzialu nocy pozytywnie wplynie na przejrzystosc umyslu, równie wazne jest to, aby byc wypoczetym, wiec nie martw sie, jezeli opuscisz jedna czesc praktyki i wykonasz tylko trzy. Albo jesli opuscisz trzy i zrobisz tylko jedna. Zrób, co mozesz, a jesli czegos nie zrobisz, nie martw sie. To bardzo wazna tajemnica praktyki! Martwienie sie nie pomoze twojej praktyce, jednoczesnie jednak nie powinienes tracic silnego postanowienia, ze postarasz sie praktykowac lepiej. Wykonuj praktyke najlepiej jak mozesz. Tak wiec co zrobic, jesli po wykonaniu pierwszej czesci praktyki zasniesz i nie obudzisz sie az do rana? Wówczas wykonaj czesc druga, a nie trzecia lub czwarta. Nigdy nie pomijaj zadnej z tych czterech praktyk. Istnieje pewna ciaglosc w rezultatach praktyki, poniewaz wszystkie te elementy sa ze soba powiazane: rózne czakry, kolory, medytacje, czasy praktykowania, zywioly, energie i pozycje ciala pracuja razem, aby wytworzyc okreslone doswiadczenie i rozwinac u praktykujacego okreslone zdolnosci. Kazdy etap praktyki wywoluje pewna wlasciwosc energetyczna swiadomosci, która musi byc zintegrowana z przytomnoscia umyslu, a kazda taka wlasciwosc wspiera rozwój nastepnej. Poniewaz istnieje owa zaleznosc w rozwoju, wazne jest, aby wykonywac cztery sesje praktyki po kolei. Pierwszy etap praktyki zwiazany jest z lagodnym aspektem snów. Jezeli wykonujesz tylko czesc praktyki jogi snienia, duzo latwiej pracowac z owym lagodnym aspektem, niz na przyklad z aspektem gniewnym. Latwiej jest zachowac przytomnosc umyslu w sytuacji spokojnej niz w takiej, która wywoluje przerazenie. Jest to generalna zasada praktyki czesciej pracuje sie z sytuacja latwa do opanowania, a dopiero pózniej, w miare rozwoju, z trudniejszymi doswiadczeniami. W tym przypadku najpierw rozwijamy stabilna przytomnosc umyslu, a potem pracujemy ze stawiajacymi wieksze wymagania aspektami doswiadczenia: zwiekszaniem przejrzystosci umyslu, rozwijaniem mory, a wreszcie z gniewna wyobraznia. W pierwsza czesci praktyki nie chodzi tak bardzo o próbe rozwiniecia czegos, ale o odkrywanie na nowo wspanialych aspektów swiadomosci. Mniej jest tam starania sie, aby cos “zrobic", a wiecej pozwalania na to, aby cos “bylo". To tak, jakbyscie po codziennej bieganinie wrócili do domu i zrelaksowali sie w spokojnych snach. Odpoczynek i powrót do formy zajmuje troche czasu. W tej czesci praktyki wykorzystuje sie czakre gardla, powiazana energetycznie z potencjalem, rozszerzaniem sie i kurczeniem. Po dwóch godzinach snu budzisz sie na nowo. Powinienes w czasie tych dwóch godzin wejsc wystarczajaco gleboko w sen, aby odpoczac i rozluznic sie, a to zmienia nastawienie i wlasciwosci umyslu. W pierwszej sesji praktyki rozwija sie stabilnosc i skupienie bedace jak podstawa calego ciala. W drugiej sesji masz ozdobic cialo, rozwinac przejrzystosc umyslu jako ozdobe stabilnego przebywania w terazniejszosci. Dlatego koncentracja skierowana jest na czakre w czole, zwiazana z otwieraniem sie i zwiekszaniem przejrzystosci umyslu. Jezeli w pierwszej sesji rozwija sie stabilnosc, w drugiej przejrzystosc, to w trzeciej mozna rozwinac moc. Punktem skupienia umyslu jest wtedy najbardziej centralnie polozona czakra w ciele, czakra serca, podlaczona do zródla sily. Nie oznacza to jednak, ze tylko z tego powodu, ze ci sie cos przysni, doswiadczysz mocy, jest ona bowiem rozwijana jako rezultat praktyki i poprzednich dwóch sesji. Rozwijana tu sila nie jest twarda ani agresywna, lecz jest to moc kontrolowania mysli i wizji, moc uwolnienia sie z nawykowych reakcji na pojawiajace sie zjawiska. Jak król siedzacy na tronie - siedzibie jego mocy- ty spoczywasz w podstawie swojej mocy, w czystej swiadomosci. W czwartej czesci praktyki, opartej na stabilnosci, przejrzystosci i mocy umyslu, rozwija sie nieustraszonosc. Nosimy w sobie przyczyny przerazajacych snów i po pewnym rozwinieciu pierwszych trzech etapów praktyki wywolujemy je, koncentrujac sie na czarnym tigle w czakrze tajemnej, która najsilniej zwiazana jest z gniewnymi sladami karmicznymi. Wytwarzanie przerazajacych snów jest tutaj rezultatem praktyki, a praktykujacy zachecany jest do tego, aby nadal, sniac te sny, wykorzystal praktyke w celu przeksztalcenia nawet przerazajacych sladów karmicznych w duchowa sciezke. W ten sposób badamy nasz rozwój w praktyce i jeszcze bardziej wzmacniamy stabilnosc, przejrzystosc i moc, jakie rozwinelismy. Mrozace krew w zylach wyobrazenia nie wywoluja juz strachu i przerazenia, ale witane sa z zadowoleniem, jako mozliwosci rozwiniecia praktyki. Istnieje pewna alternatywa wykonywania praktyki jogi snienia: jezeli chcesz, mozesz skupic sie na jednym tylko etapie praktyki, dopóki nie osiagniesz odpowiednich rezultatów. Praktyka musi byc oczywiscie wykonywana po kolei, ale tym razem pracujesz tylko z pierwsza jej czescia za kazdym razem, kiedy sie budzisz, powtarzajac to wiele razy przez wiele dni, az zdobedziesz doswiadczenie w wytwarzaniu lagodnych snów i utrzymywaniu stabilnosci swiadomosci. Po tym, jak osiagniesz pewne rezultaty pierwszej czesci praktyki, mozesz pracowac tylko z druga - wzmacniac przejrzystosc przez tak wiele nocy, ile trzeba bedzie, by wytworzyc sny zwiazane z ta czescia praktyki i aby wzrosla przejrzystosc umyslu w nocy. Nastepnie wykonuj trzecia czesc, dopóki nie ukaza sie rezultaty, a na koncu czwarta. Nie zaczynaj jednak drugiej czesci, jesli nie rozwinales pierwszej, albo czwartej, jesli nie wykonales trzeciej. Powtórze jeszcze raz: kolejnosc jest bardzo wazna. Niektórzy ludzie poczuja sie z pewnoscia przytloczeni pozorna zlozonoscia praktyki, ale bedzie tak jedynie na poczatku. W miare bowiem opanowywania jogi snienia praktyka staje sie coraz prostsza. Kiedy swiadomosc jest stabilna, nie trzeba wykonywac zadnej okreslonej formy praktyki. Wystarczy przebywac w “tu i teraz", a sny w naturalny sposób beda klarowne. Praktyka wydaje sie skomplikowana tylko dlatego, ze wystepuje w niej kilka róznych elementów, aby jak najlepiej wesprzec praktykujacego, a najwiekszego wsparcia potrzebujemy zawsze na poczatku. Poswiec troche czasu na zrozumienie w pelni kazdego elementu w przygotowaniach i praktykach, po czym zastosuj je wszystkie. Kiedy utrzymasz stabilnie swiadomosc w czasie snu, bedziesz mógl spróbowac uproscic praktyke. 6. PRZYTOMNOSC  Jezeli ktos mówi, ze spedzil wiele lat na odosobnieniu, imponuje nam to. I slusznie. Taki wysilek potrzebny jest do osiagniecia oswiecenia. Jednak z powodu duzej liczby zajec i pracy, która mamy do wykonania w codziennym zyciu, pójscie na odosobnienie moze wydawac sie niemozliwe. Byc moze chcielibysmy udac sie na tradycyjne, trzyletnie odosobnienie, ale czujemy, ze nasza sytuacja nigdy na to nie pozwoli. W rzeczywistosci jednak wszyscy mamy mozliwosc tak duzo praktykowac. W ciagu najblizszych dziesieciu lat ponad trzy lata poswiecimy na sen. Sniac zwyczajne sny, przezywamy byc moze cudowne doswiadczenia, ale jednoczesnie prawdopodobnie rozwijamy gniew, zazdrosc lub strach. Byc moze potrzebujemy tych doswiadczen, ale nieprzerwanie wzmacniamy przez nie nawykowe sklonnosci do przywiazania i poddawania sie emocjom i wyobrazeniom. Nie musi tak byc, mozna zamiast tego praktykowac duchowa sciezke, te trzy lata poswiecone na sen mozna wykorzystac na praktyke. Kiedy osiagnie sie juz pewna stabilnosc w utrzymywaniu przytomnosci umyslu w ciagu nocy, bedzie mozna wykonywac kazda praktyke w czasie snu, niektóre nawet bardziej skutecznie i z wiekszymi rezultatami niz za dnia. Joga snienia rozwija zdolnosc, która mamy wszyscy , zdolnosc do pozostawania swiadomym w czasie snu. Swiadomy sen oznacza w rym kontekscie sen, podczas którego sniacy jest swiadomy tego, ze sni. Wielu ludzi, moze nawet wiekszosc, ma za soba przynajmniej jedno doswiadczenie swiadomego snu. Mógl to byc na przyklad koszmar - stwierdzilismy, ze snimy i obudzilismy sie, aby od niego uciec, moglo to tez byc jakies inne niezwykle doswiadczenie. Niektórzy ludzie czesto miewaja swiadome sny, calkiem niezamierzenie. W miare jak praktykujacy coraz bardziej wlacza do codziennego zycia praktyki podstawowe i glówne praktyki jogi snienia, swiadome sny zaczynaja sie pojawiac coraz czesciej. Nie sa one celem praktyki samym w sobie, ale waznym etapem rozwoju na sciezce jogi snienia. Istnieje wiele róznych poziomów swiadomego snienia. Na wstepnym etapie sniacy moze zdawac sobie sprawe, ze jest we snie, ale bedzie mial slaba przejrzystosc umyslu i zadnej mory, aby jakos wplynac na pojawiajace sie we snie sytuacje. Bedzie wracala mu swiadomosc, a potem niknela, a logika snu wezmie góre nad jego swiadoma intencja, aby utrzymac przytomnosc umyslu. Na drugim skrajnym koncu jest poziom, gdzie swiadome sny sa niezwykle zywe, pozornie nawet “bardziej rzeczywiste" niz codzienne zycie. W miare jak doswiadczenie w praktyce staje sie coraz wieksze, praktykujacy rozwija wieksza swobode we snie i przekracza ograniczenia umyslu, az wreszcie moze we snie robic doslownie wszystko, co przyjdzie mu do glowy. Oczywiscie sny nie naleza do tego samego wymiaru rzeczywistosci, co codzienne zycie. Otrzymanie nowego samochodu we snie nie oznacza, ze nie bedziesz juz musial jechac rano autobusem do pracy. W tym sensie mozemy uznac sny za niezadowalajace - uwazamy, ze nie sa “prawdziwe". Jednakze rozwiazujac problemy natury psychologicznej lub pokonujac trudnosci energetyczne, efekty dzialania snów mozemy rozszerzyc równiez na codzienne zycie. Najwazniejsze jest to, ze we snie mozna rzucic wyzwanie i przezwyciezyc ograniczenia umyslu, rozwijajac rym samym jego elastycznosc. Dlaczego elastycznosc umyslu jest tak wazna? Poniewaz jej przeciwienstwo - sztywnosc umyslu i bledne poglady zaciemniajace madrosc i ograniczajace doswiadczenie, trzymaja nas w sidlach zludnych tozsamosci i uniemozliwiaja nam odnalezienie wolnosci. W ksiazce tej caly czas podkreslam, w jaki sposób ignorancja, przyciaganie i niechec warunkuja nas i trzymaja w pulapce negatywnych tendencji karmicznych. Aby rozwinac sie na duchowej sciezce, musimy zmniejszyc przyciaganie i niechec, az bedziemy mogli przeniknac ignorancje u samego zródla i odkryc kryjaca sie za nia madrosc. Elastycznosc umyslu to zdolnosc, która jezeli jest rozwinieta, pomaga przezwyciezyc przyciaganie i niechec. Pozwala nam zobaczyc wszystko w nowym swietle i reagowac na doswiadczenia w sposób pozytywny, zamiast slepo poddawac sie nawykowym sklonnosciom. Rózni ludzie znajdujacy sie w tej samej sytuacji róznie na nia reaguja. Niektórzy lgna do zjawisk mniej, a inni bardziej. Im wiecej jest przyciagania - im wiecej reagowania w oparciu o karmiczne uwarunkowanie - w tym wiekszym stopniu kontroluja nas doswiadczenia, które przezywamy. Jezeli rozwinelismy pewna elastycznosc umyslu, nie bedzie rzadzila nami karma. Lustro nie wybiera sobie rzeczy, które chcialoby odbijac - wszystko jest mile widziane, wszystko pojawia sie i znika w jego czystej naturze. Lustro jest w tym sensie elastyczne, poniewaz ani nie przyciaga, ani nie odpycha. Nie próbuje przytrzymac jednego odbicia, a odrzucic innego. Nam brakuje tej elastycznosci, poniewaz nie rozumiemy, ze wszystko, co pojawia sie w swiadomosci, jest tylko odbiciem naszego wlasnego umyslu. W swiadomych snach cwiczymy przeksztalcanie wszystkiego, co sie pojawia. Nie istnieje zadna granica, której nie mozna by przekroczyc w czasie snu, mozemy robic wszystko, co nam sie podoba. W miare przelamywania nawykowych ograniczen doswiadczania, umysl staje sie coraz bardziej gietki i elastyczny. Najpierw zatem rozwijamy wiadomosc umyslu w czasie snu, potem elastycznosc, a potem wykorzystujemy owa elastycznosc w zyciu. Kiedy mamy doswiadczenie w przeksztalcaniu i pozbywaniu sie nawykowych tozsamosci, mniej one nas hamuja. Kiedy mamy doswiadczenie relatywnosci i plastycznosci naszego nawykowego sposobu postrzegania, mniej nas on ogranicza. Tak samo, jak wyobrazenie senne moze zostac przeksztalcone w czasie snu, stany emocjonalne i konceptualne ograniczenia mozna przeksztalcac w codziennym zyciu. Wiedzac, ze natura doswiadczenia jest podobna do snu i niezwykle gietka, mozemy przeksztalcic depresje w szczescie, strach w odwage, gniew w milosc, beznadzieje w wiare, a rozproszenie w przytomnosc umyslu. To, co niezdrowe, mozemy przemienic w zdrowe. Ciemnosc zamienic w swiatlo. To, co ograniczone i trwale, przemienic mozemy w otwarte i przestrzenne. Rzuc wiec wyzwanie zamykajacym cie ograniczeniom. Celem praktyki jogi snu i snienia jest zintegrowanie przytomnosci i elastycznosci umyslu z kazda chwila zycia, pozbycie sie silnie uwarunkowanego nawyku porzadkowania rzeczywistosci, nadawania znaczenia zjawiskom i wydostanie sie z pulapki iluzji. ROZWIJANIE ELASTYCZNOSCI Nauki proponuja wiele rzeczy, które mozna robic w czasie snu po rym, jak rozwinie sie przytomnosc umyslu. Pierwszym krokiem w rozwijaniu elastycznosci umyslu w czasie snu, tak jak i w codziennym zyciu, jest rozpoznanie, ze jestesmy do tego zdolni. Kiedy myslimy o mozliwosciach, jakie otwieraja przed nami nauki, umysl wlacza je do swojego potencjalu. Stajemy sie zdolni do takich doswiadczen, których wczesniej nie moglibysmy sobie nawet wyobrazic. Mam komputer podreczny, na którym bardzo lubie pracowac. Jezeli klikne na jedna z ikonek na ekranie, otwiera sie jakis plik. Jezeli klikne na inna, cos innego pojawia sie na wyswietlaczu. Umysl takze dziala w ten sposób. Uwaga gdzies podaza - jest to jak klikniecie na ikone: nagle pojawia sie pociag mysli i wyobrazen. Umysl caly czas klika, przenoszac sie z jednej rzeczy na druga. Czasami mamy otwarte dwa okna, na przyklad kiedy rozmawiamy z kims i jednoczesnie myslimy o czyms zupelnie innym. Chociaz zwykle nie uznajemy tego za przejaw wielu jazni i wielu tozsamosci, mozemy zamanifestowac je we snie. Zamiast miec po prostu podzielna uwage, we snie podzielic sie mozemy na rózne istniejace równoczesnie ciala. Po tym, jak pewnego dnia bawilem sie z komputerem, mialem sen, ze patrzylem na jego ekran i czekalem na pojawienie sie ikonek, które móglbym kliknac umyslem i zmienic cale moje otoczenie. Pojawila sie ikonka lasu i kiedy na nia kliknalem, znalazlem sie w lesie. Potem pokazala sie ikonka oceanu i po nacisnieciu na nia nagle znalazlem sie w otoczeniu oceanu. Zdolnosc do robienia tego juz byla w moim umysle, ale to, ze pojawila sie jako mozliwosc doswiadczenia, wyniknelo z interakcji z komputerem. Nasze mysli i doswiadczenia wplywaja na nastepne mysli i doswiadczenia. Praktyka jogi snienia wykorzystuje te zasade. Nauki ukazuja nam nowe idee, nowe mozliwosci i narzedzia, aby zrealizowac te mozliwosci. Naszym zadaniem jest zas zamanifestowac je w snach i w codziennym zyciu. Nauki mówia na przyklad o pomnazaniu rzeczy we snie. Powiedzmy, ze snia nam sie trzy kwiaty. Poniewaz zdajemy sobie sprawe z tego, ze snimy, i znamy elastycznosc umyslu, jezeli zechcemy, mozemy sprawic, iz pojawi sie sto kwiatów, tysiac kwiatów albo deszcz kwiatów Najpierw jednak musimy rozpoznac taka mozliwosc. Jezeli nie dowiemy sie, iz mozliwe jest pomnazanie obiektów, wówczas taka opcja bedzie dla nas zamknieta. Badania przeprowadzone na Zachodzie dowiodly, ze mozna poprawic swoje umiejetnosci w jakiejs dziedzinie, cwiczac je w snach w nocy oraz w snach dnia codziennego. Setki lat temu zrozumienie tej zasady wlaczono do nauk. Wykorzystujac sny, mozemy zmniejszyc to, co negatywne, i zwiekszyc to, co pozytywne, zmieniajac nawykowy sposób egzystowania w swiecie. Nie musi to dotyczyc tylko umiejetnosci pomagajacych nam w codziennym zyciu, ale tez najglebszych poziomów duchowej sciezki. Zawsze mierz w najwyzszy cel, obejmujacy najwiecej rzeczy, poniewaz automatycznie zrealizujesz wszystkie pomniejsze przedsiewziecia. Chociaz dobrze jest pracowac nad relatywnymi sprawami, po osiagnieciu oswiecenia wszystkie problemy znikaja. Tantra Matki wylicza jedenascie kategorii doswiadczenia, w których umysl jest zwykle uwiazany przez ich pojawianie sie. Wszystkie trzeba rozpoznac, rzucic im wyzwanie i przeksztalcic. Zasada jest taka sama dla wszystkich tych kategorii, warto jednak poswiecic troche czasu, rozwazajac kazda z nich, aby wprowadzic do wlasnego umyslu mozliwosc ich przeksztalcenia. Kategoriami tymi sa: rozmiar, ilosc, jakosc, szybkosc, osiagniecie, przeksztalcenie, emanacja, podróz, widzenie, spotkanie i doswiadczenie. Rozmiar. Rzadko myslimy o wielkosci w snach, ale czesto w codziennym zyciu. Istnieja dwa jej aspekty- rzeczy moga byc male lub duze. Zmieniaj swój rozmiar w czasie snu, stawaj sie najpierw maly jak robak, a potem wielki jak góra. Wez duzy problem i zmniejsz go. Siegnij po malutki, piekny kwiatek i uczyn go duzym jak slonce. Ilosc. Jezeli we snie pojawi sie jeden Budda, zwieksz te liczbe do stu lub tysiaca, a jezeli pojawi sie tysiac problemów, zrób z nich jeden. W praktyce jogi snienia mozesz spalic nasiona rodzacej sie karmy. Wykorzystujac swiadomosc, kieruj snem, a nie pozwalaj mu soba kierowac. Jakosc. Czesto ludzie tkwia w niezdrowym doswiadczeniu, poniewaz nie wiedza, ze mozna je zmienic. Najpierw wiec musisz pomyslec o mozliwosci zmiany, a potem pocwiczyc ja we snie. Kiedy jestes zly we snie, zmien te emocje w milosc. Mozesz przemienic strach, zazdrosc, gniew, chciwosc, nieustajaca wiare w przyszlosc i tepote. Zadna z nich ci sie nie przyda. Powiedz sobie, ze mozna je przezwyciezyc poprzez ich przeksztalcenie. Mozesz nawet wypowiedziec to glosno. Kiedy raz przemienisz emocje w czasie snu, bedziesz mógl to zrobic równiez w codziennym zyciu. To wlasnie jest rozwijanie swobody i elastycznosci. Naprawde nie musisz pozostawac uwieziony przez wczesniejsze uwarunkowanie. Szybkosc. W ciagu kilku tylko sekund we snie mozna osiagnac wiele rzeczy, poniewaz calkowicie spoczywa sie wtedy w umysle. Zwolnij swoje doswiadczenie, az kazda chwila bedzie cala wiecznoscia. Odwiedz sto róznych miejsc w minute. Pamietaj, ze jedynymi ograniczeniami we snie sa granice twojej wlasnej wyobrazni. Osiagniecie. Cokolwiek osiagnales w zyciu, mozesz osiagnac we snie. Wykonywac praktyke, napisac ksiazke, przeplynac ocean, ukonczyc to, co musi byc zakonczone. W rok po smierci mojej matki pojawila sie ona w moim snie, proszac o pomoc. Zapytalem ja, co móglbym dla niej zrobic. Dala mi rysunek stupy [budowla symbolicznie reprezentujaca oswiecenie przyp. tlum.] i poprosila, abym ja dla niej wybudowal. Wiedzialem, ze snie, ale wzialem na siebie to zadanie, jakby bylo rzeczywiste. Bylem wtedy we Wloszech, kraju o niezwykle restrykcyjnym prawie budowlanym. Nie wiedzialem, jak zdobyc potrzebne pozwolenia, pieniadze i znalezc ziemie. Pomyslalem sobie wiec, ze zapytam moich opiekunów. To wlasnie zaleca Tantra Matki: kiedy stajesz przed zadaniem, które wydaje sie niemozliwe do zrealizowania, popros opiekunów snu o pomoc. W odpowiedzi na moja prosbe we snie pojawili sie opiekunowie. Stalo tam równiez olbrzymie drzewo bodhi (drzewo, pod którym Budda osiagnal oswiecenie - przyp. tlum.] . Nagle opiekunowie zmienili je w stupe. W naszej kulturze wierzymy, ze zbudowanie stupy dla kogos, kto zmarl, pomaga mu przejsc do nastepnych narodzin. Moja matka byla w tym snie bardzo szczesliwa i zadowolona z powodu pojawienia sie stupy, ja zreszta tez. Poczulem, ze dalem jej cos bardzo waznego, cos, czego prawdopodobnie nie mogla otrzymac w domu w Indiach, gdzie umarla. Teraz zostalo to zrealizowane, wiec oboje bylismy bardzo szczesliwi. To uczucie towarzyszylo mi równiez nastepnego dnia. Osiagniecia, jakich dokonuje sie we snie, wplywaja na codzienne zycie. Pracujac z doswiadczeniem, pracujesz ze sladami karmicznymi. Wykorzystaj wiec sny, aby osiagnac to, co jest dla ciebie wazne. Przeksztalcenie. Jest ono niezwykle istotne dla praktykujacych tantre, poniewaz stanowi podstawe tantrycznej praktyki. Jest równiez bardzo wazne dla nas wszystkich. Naucz sie przeksztalcac samego siebie. Spróbuj wszystkiego. Zamien sie w ptaka, w psa, w garude, lwa lub smoka. Przemien sie z osoby gniewnej w osobe pelna wspólczucia, z chciwego, zazdrosnego czlowieka w otwartego, czystego Budde. Zamien sie w jidama i w dakinie. Jest to bardzo potezny srodek rozwijania elastycznosci umyslu i przezwyciezania ograniczen nawykowych tozsamosci. Emanacja. Podobna jest ona do przeksztalcenia. Kiedy zamienisz sie w jidama lub w Budde, wyemanuj wiecej form, aby mogly one przynosic pozytek innym istotom. Badz w dwóch cialach, potem w trzech, czterech, tak wielu, jak mozesz, a potem w jeszcze wiekszej liczbie. Przedrzyj sie przez ograniczenie doswiadczenia siebie jako jednego, oddzielnego ego. Podróz. Zacznij od miejsc, do których chcesz pojechac. Chcesz jechac do Tybetu? Pojedz tam. Do Paryza? Nie ma sprawy. Dokad zawsze chciales pojechac? To nie to samo, co zwyczajne przybycie dokads, tu chodzi o podróz. Swiadomie prowadz samego siebie. Mozesz podrózowac do innego kraju lub do czystej krainy, gdzie nie ma juz splamien. Mozesz tez poleciec na inna planete albo do miejsca, którego nie widziales od wielu lat, lub tez dotrzec na dno oceanu. Widzenie. Spróbuj zobaczyc to, czego dotad jeszcze nie widziales. Czy widziales kiedykolwiek guru Rinpocze? Tapihritsa? Chrystusa? Teraz juz mozesz. Czy widziales Szambale lub wnetrze slonca? Czy kiedykolwiek widziales dzielace sie komórki, twoje serce pompujace krew, szczyt Mount Everestu lub swiat z perspektywy pszczoly? Zbierz sobie takie pomysly i urzeczywistnij je we snie. Spotkanie. W tradycji tybetanskiej opisuje sie wiele historii ludzi, którzy w snach spotkali duchowych opiekunów i dakinie. Moze czujesz jakis zwiazek z nauczycielami z przeszlosci - teraz mozesz ich spotkac. Kiedy to zrobisz, od razu zapytaj, czy mozesz zobaczyc ich po raz drugi, stworzy to wieksza mozliwosc ponownego spotkania. Potem popros o nauki. Doswiadczenie. Skorzystaj ze snu, aby doswiadczyc czegos, czego jeszcze nie robiles. Jezeli nie jestes pewny wlasnego doswiadczenia rigpy, przezyj je we snie. Mozesz doswiadczyc kazdego mistycznego lub duchowego stanu, jakkolwiek zlozonego lub prostego. Mozesz oddychac woda jak ryba, przechodzic przez sciany, stac sie chmura. Mozesz przemierzyc wszechswiat jak wiazka swiatla lub spadac jako deszcz z nieba. Mozesz zrobic, cokolwiek ci przyjdzie do glowy. Wyjdz poza ograniczenia powyzszych kategorii, sa one jedynie propozycjami. W naszym doswiadczeniu operujemy kategoriami takimi jak szybkosc, wielkosc, emanacja, poniewaz tkwimy w przekonaniu o realnosci tych relatywnych pojec. Otwieranie, “roztapianie" granic w umysle prowadzi do wolnosci, która jest jego podstawa. Jezeli snisz o groznym ogniu, zamien sie w plomien, jesli o powodzi -w wode. Jezeli goni cie demon, przemien sie w jeszcze wiekszego demona. Stan sie góra, lampartem, sekwoja. Zostan gwiazda lub calym lasem. Przeksztalc siebie w mezczyzne lub w kobiete, a potem w sto kobiet lub przeistocz sie z kobiety w boginie. Zamien sie w zwierze, w jastrzebia szybujacego gdzies wysoko lub w pajaka tkajacego swoja siec. Zamien sie w bodhisattwe i zamanifestuj sie w stu miejscach jednoczesnie, lub we wszystkich trzydziestu trzech pieklach, aby przyniesc pozytek przebywajacym tam istotom. Przeobraz sie w Siamuhka, w Padmasambhawe lub jakiekolwiek inne bóstwo medytacyjne, jidama czy dakinie. Ta praktyka jest taka sama, jak praktyki tantryczne, w których sie siebie przeksztalca. Ma ten sam cel i przyczyny, ale o wiele latwiej jest ja urzeczywistnic we snie. We snie rzeczywiscie sie bowiem przeksztalcasz, masz dostep do nieskonczonej liczby róznych doswiadczen. Jedz tam, dokad zawsze marzyles dotrzec: na góre Meru, do centrum ziemi, do innych planet, innych swiatów egzystencji. Ja prawie co noc podrózuje z powrotem do Indii jest to bardzo tani sposób przemieszczania sie. Polec do swiata bogów. Zawedruj do piekla, diabelskiego swiata. To tylko taki pomysl, nie bedziesz bowiem w rzeczywistosci doswiadczal stanów piekielnych. Rozluznisz jednak ograniczenia wiazace twój umysl. Wez udzial w praktykach i pudzach [modlitwy rytualne przyp. tlum.] bogów i bogin. Odwiedz piec rodzin buddów. Przelec przez ziemie. Zwiedz wnetrze swego ciala. Zrób sie duzy jak ziemia, a potem jeszcze wiekszy, albo tez maly jak atom, cienki jak bambus lub lekki jak kwiatowy pylek. Zasada rozwijania elastycznosci umyslu jest wazniejsza niz szczególy snu, tak jak swietlistosc krysztalu jest wazniejsza niz kolor akurat odbijanego przezen swiatla. Propozycje zaczerpniete z nauk nie powinny stac sie kolejnymi ograniczeniami. Wymysl nowe mozliwosci pewnych doswiadczen i zamanifestuj je, az wszystko, co wydaje sie ciebie ograniczac, zostanie natychmiast rozpuszczone jako kruche i niewiazace. Przytomnosc umyslu wprowadza wiecej swiatla do konceptualnego umyslu, a cwiczenie elastycznosci rozluznia wezel ograniczajacego umysl uwarunkowania. Poniewaz warunkuja nas pozornie trwale formy, które napotykamy, powinnismy przeksztalcic je w nasze doswiadczenie, sprawic, by byly swietliste, przejrzyste. Poniewaz warunkuje nas pozorna trwalosc mysli, powinnismy ja rozpuscic w bezgranicznej swobodzie umyslu. Jest pewna podstawowa zasada obowiazujaca na duchowej sciezce, która powinnismy nadal stosowac, nawet posiadajac swobode, jaka daje sen. Mozliwosci doswiadczania w snach sa nieograniczone, mozemy w dowolny sposób je zmieniac, ale wciaz niezwykle wazne jest, zebysmy zmieniali sie w sposób pozytywny. Ten kierunek najlepiej bowiem posluzy duchowej sciezce. Dzialania podejmowane we snie wplywaja na nas wewnetrznie tak samo, jak podejmowane w codziennym zyciu. We snie doswiadczamy ogromnej wolnosci, ale dopóki nie uwolnimy sie od dualizmu, bedzie nas obowiazywalo karmiczne prawo przyczyny i skutku. Potrzebujemy cierpliwosci i silnego postanowienia rozwijania elastycznosci umyslu, która konieczna jest do obalenia nakazów negatywnej karmy. Popracuj nad granicami doswiadczenia, ograniczeniami uwarunkowania i blednych pogladów. Umysl jest niesamowity: naprawde moze to zrobic. Twoja tozsamosc jest bardziej gietka, niz mozesz sobie wyobrazic. Musisz po prostu byc swiadomy tego, iz mozna zmienic doswiadczenia i tozsamosci, wtedy dopiero stanie sie to prawdziwa mozliwoscia. Jezeli uwazasz, ze czegos nie mozesz zrobic, to zwykle okazuje sie to prawda. Jest to bardzo prosta, a zarazem bardzo wazna kwestia. W momencie, kiedy powiesz, ze mozesz cos zrobic, juz zaczales to robic. Traktuj swoje sny z szacunkiem i wlacz wszystkie doswiadczenia ze snu, tak jak z codziennego zycia do duchowej sciezki. Wykorzystanie snu, aby rozwijac wolnosc od ograniczen, aby pokonywac przeszkody na sciezce, a wreszcie aby rozpoznac swoja prawdziwa nature i prawdziwa nature wszystkich zjawisk, to prawdziwie madre wykorzystanie snów 7. PRZESZKODY  Tantra Matki opisuje cztery przeszkody, jakie mozna napotkac w praktyce jogi snienia: rozproszenie w zludne fantazje, rozprezenie, niepokój, którego rezultatem jest przebudzenie sie oraz zapominanie. Zaleca tez, jak im zaradzic zarówno na poziomie wewnetrznym, jak i zewnetrznym. ZLUDZENIE Rozproszenie poprzez zludzenie pojawia sie wtedy, kiedy zewnetrzny lub wewnetrzny dzwiek lub wyobrazenie odciaga uwage. Moze to byc na przyklad dzwiek z zewnatrz w momencie zasypiania. Umysl porusza sie w jego strone, a nastepnie, przez skojarzenie, pojawia sie wspomnienie lub marzenie i praktykujacy zaplatuje sie w nie, co wywoluje odpowiednia reakcje emocjonalna. Dzwiek ten moze równiez wywolac ciekawosc i praktykujacy pogubi sie w domyslach. Nazywa sie to zludzeniem, poniewaz gonimy za rzeczami, które w rzeczywistosci nie istnieja w taki sposób, w jaki myslimy, ze istnieja. Wewnetrznym antidotum na te przeszkode jest skupienie sie na kanale centralnym. Zrób to, a poczujesz sie skoncentrowany i przytomny, wyjdziesz z wywolanej dzwiekiem fantazji i wrócisz do siebie. Zasypianie w stanie swiadomosci kanalu centralnego jest niezwykle pomocne. Badz w tym prosty. Czasami tak intensywnie zajmujemy sie praktykami, ze niepotrzebnie je komplikujemy. Po prostu poczuj kanal centralny, co uniemozliwi umyslowi ucieczke. Pomocne jest równiez medytowanie nad nietrwaloscia i iluzoryczna natura kazdego dualistycznego doswiadczenia. Rozmyslania te wzmocnia bowiem postanowienie pozostania skupionym i unikania gubienia sie w fantazji. Zewnetrznym antidotum na te przeszkode jest zlozenie ofiary lub wykonanie praktyk oddania, na przyklad guru jogi. ROZPREZENIE Druga przeszkoda jest rozprezenie. Manifestuje sie jako wewnetrzne lenistwo, brak wewnetrznej sily i przejrzystosci umyslu. Kiedy jestes zbyt rozluzniony w czasie praktyki, to nawet zajmujac sie obiektem koncentracji, dryfujesz gdzies w przestrzeni, byc moze czujac sie calkiem swobodnie. Tutaj, inaczej niz w przypadku pierwszej przeszkody, gdzie skupienie goni za rozproszeniem, wystepuje raczej brak wewnetrznej ostrosci. Antidotum na te przeszkode jest wizualizowanie niebieskiego dymu wolno przesuwajacego sie w góre kanalu centralnego, od polaczenia trzech kanalów (okolo dziesieciu centymetrów ponizej pepka, w centrum ciala) do gardla. Nie “zawieszaj sie", analizujac, gdzie ten dym dokladnie podaza, czy sie gromadzi i tak dalej. Po prostu wyobraz sobie, ze przeplywa powoli w góre kanalu centralnego, jakby to byl sen. Oprócz wykonywania tej wizualizacji mozesz odwiedzic swojego nauczyciela lub jakiegos uzdrowiciela i poprosic go o wykonanie czegos na ksztalt egzorcyzmu. Tantra Matki wskazuje na to, ze rozprezenie moze oznaczac, iz masz problemy z jakims duchem lub sila znajdujaca sie gdzies w twoim otoczeniu. Nie jest to oczywiscie jedyny sposób wyjasnienia takich problemów. SAMOROZPROSZENIE Trzecia przeszkoda jest samorozproszenie. Polega ono na tym, iz budzisz sie wciaz od nowa i masz niespokojny sen. Przyczyna moze byc problem z przeplywem prany, ekscytacja lub poruszenie. Antidotum jest skupianie sie na czterech dakiniach w formie czterech sylab spoczywajacych na czterech platkach lotosu w czakrze gardla. Sylaby te to zólte RA znajdujace sie w kierunku przodu ciala, zielone LA z twojej lewej strony, czerwone SZA z tylu oraz niebieskie SA z prawej strony. Jezeli pojawia sie problem z nie dajacym spokoju samorozproszeniem, koncentruj sie na kazdej sylabie po kolei podczas zasypiania. Spróbuj poczuc dakinie-strazniczki we wszystkich kierunkach. Na poziomie zewnetrznym pozyteczne moze okazac sie wykonywanie praktyki chod, rytualu skladania ofiar duchom. Ustal równiez, czy nie zlamales slubowan (samaja) w stosunku do nauk lub nauczyciela. Niepokój moze byc równiez powodowany trudnosciami w zwiazkach z przyjaciólmi lub znajomymi. Pozyteczne moze sie wówczas okazac wyznanie sobie wszystkiego. Aby to uczynic, zwizualizuj swojego nauczyciela tak, jak w guru jodze i wyznaj mu wszystko, co zrobiles nie tak, jak nalezy. Potem zanalizuj to, nie z poczuciem winy, wstydu czy jakims innym zlym uczuciem, ale z pelna swiadomoscia. Jesli zrobiles cos, co nie bylo dobre, postanów, ze nie popelnisz wiecej tego bledu. Moze bedziesz musial równiez podjac jakies dzialanie, na przyklad porozmawiac z przyjacielem, z którym masz problemy. Postanów, ze podejmiesz takie dzialanie. ZAPOMINANIE Czwarta przeszkoda jest zapominanie snów i wykonywania praktyki. Nawet jesli miales jakies przydatne do praktyki doswiadczenia, zapominasz o nich. W tej sytuacji pomóc moze pójscie na indywidualne odosobnienie, poniewaz wprowadzi wieksza przejrzystosc do umyslu. Zrównowazenie prany przez odpowiednie oddychanie uspokoi i opanuje swiadomosc. Tantra Matki zaleca jako antidotum praktyke pierwszej obserwacji w nocy. Jest to opisana wczesniej pierwsza praktyka glówna - skupianie sie na czerwone j literze A w gardle. Utrzymuj swiadomosc na literze A podczas zasypiania, pomoze ci to pamietac sny. CZTERY PRZESZKODY WEDLUG SHARDZA RINPOCZE Shardza Rinpocze równiez pisze o czterech przeszkodach, ale w inny sposób je klasyfikuje, mianowicie jako problemy z prana, z umyslem, miejscowymi duchami i z choroba. Przeszkody te moga uniemozliwic doswiadczenie i zapamietywanie snów, jak równiez stworzyc problemy w samym snie. Jezeli masz klopoty z przeplywem prany, oznacza to, iz energia w ciele jest zablokowana, lub ze w jakis sposób uniemozliwiony jest jej swobodny przeplyw. Umysl i prana sa bowiem ze soba powiazane - jezeli przeplyw prany jest zaklócony, umysl tez bedzie niespokojny. W tym przypadku pomoca staje sie wszystko, co pomoze ci rozluznic sie przed pójsciem spac, na przyklad masaz czy goraca kapiel. Postaraj sie równiez pozostac jak najspokojniejszy i zrelaksowany w ciagu dnia. Umysl moze byc równiez zbyt zajety, aby pozwolic na sen. Na przyklad po bardzo goraczkowym dniu trudno jest czasem przestac o nim myslec- umysl jest rozproszony problemami lub podekscytowaniem i bardzo spiety intensywnoscia wrazen lub niepokojem. Jezeli trudno ci bedzie uspokoic go, czasami pomaga ciezka praca fizyczna, aby zmeczyc, a nawet przemeczyc cialo. Medytacja nad pustka równiez oczyszcza umysl. Poza tym, tak jak w pokonywaniu poprzedniej przeszkody, pomaga róznorakie rozluznienie sie przed spaniem. Zaklócenia w kontaktach z miejscowymi duchami moga równiez spowodowac rozbity i niespokojny sen. Wiem, ze wielu ludzi z Zachodu nie wierzy w to, ze miejscowe duchy tworza w rzeczywistosci energie i nastrój danego miejsca i w pewnym sensie maja racje. Tybetanczycy wierza jednak w istnienie prawdziwych duchów, istot zamieszkujacych okreslone miejsce i w to, ze jezeli ktos zrobi cos, co przeszkodzi tym istotom na poziomie energetycznym, moze w zamian za to zostac zaatakowany. Sprowokowanie miejscowych duchów moze spowodowac straszne sny lub niezdolnosc do ich zapamietania lub tez niepokój uniemozliwiajacy zasniecie. W takiej sytuacji musimy najpierw uswiadomic sobie istote problemu. Tybetanczycy maja kilka srodków zaradczych na tego rodzaju zaklócenia. Czesto udaja sie do szamana z prosba o stwierdzenie, jakie jest zródlo klopotów i podjecie odpowiednich dzialan w celu ich rozwiazani. czasem robia praktyke czod, skladanie ofiar duchom. Czasem udaja sie do mistrza duchowego po pomoc, której udziela on zwykle w formie podobnej do egzorcyzmu, rytualu zrywajacego wiez duchów z tym, kto o to prosi. Jezeli nauczyciel zdecyduje sie przeprowadzic ten rytual, prosi zazwyczaj o jakas rzecz nalezaca do proszacego, o kilka wlosów lub kawalek odziezy, i pali to w rytualnym ogniu. Tybetanczycy dysponuja wieloma takimi srodkami, ale przynosza one zamierzony rezultat tylko wtedy, gdy zrozumiesz ten problem i wierzac, ze to duchy cie prowokuja, podejmiesz konieczne kroki w celu naprawienia sytuacji. Jezeli masz takie doswiadczenia z duchami, potraktuj je ze wspólczuciem. Jezeli nie wierzysz w takie rzeczy, ale negatywnie odczuwasz energie okreslonego miejsca, popraw ja palac kadzidlo i wzbudz wspólczucie. Jezeli w to takze nie wierzysz, wzbudz wspólczucie, aby zmienic wewnetrznie otoczenie twojego umyslu i emocji. Czwarta przeszkoda jest choroba. Nauki zalecaja oczywiscie, abys poszedl do lekarza. Pamietaj, ze na sciezce duchowej nie napotkasz zadnej przeszkody, której nie napotkali i nie pokonali inni ludzie przed toba, wiec sie nie zniechecaj. Opieraj sie na naukach i swoim nauczycielu, aby odkryc sposób, w jaki je mozna pokonac. Wszystkie srodki zaradcze opisane sa w naukach musisz je tylko poznac i zastosowac. 8. KONTROLOWANIE I SZANOWANIE SNÓW  Zwolennicy niektórych szkól zachodniej psychologii uwazaja, ze kontrolowanie snów jest szkodliwe, ze sny stanowia regulujaca funkcje podswiadomosci lub forme komunikacji pomiedzy czesciami naszej jazni, której nie powinno sie naruszac. Poglad ten wskazuje na istnienie podswiadomosci bedacej skladnica doswiadczen i tresci. Wedlug niego podswiadomosc tworzy sen i oprawia go w pewna tresc, która jest albo wyrazna i oczywista, albo tez ukryta i wymagajaca interpretacji. W tym sensie uwaza sie, ze jazn czlowieka sklada sie z aspektu podswiadomosci i swiadomosci, a sen stanowi niezbedny srodek komunikacji pomiedzy nimi. Swiadoma jazn moze wydobyc ze snu znaczenie i wglad, które pozostawia tam podswiadomosc, lub tez skorzystac z pewnego katharsis snu czy zharmonizowania procesów fizjologicznych poprzez czynnosc tworzenia snów. Zrozumienie pustki radykalnie zmienia zrozumienie procesu snienia. Te trzy jednostki - podswiadomosc, tresc i swiadoma jazn-istnieja tylko dzieki przypisywaniu rzeczywistej egzystencji czemus, co samo z siebie jej nie posiada. Bardzo wazne jest zrozumienie tego, o czym teraz mówie. Poglad, iz wdzieranie sie swiadomego umyslu w podswiadomosc niszczy pewne naturalne procesy ma sens jedynie wtedy, kiedy zalozymy, ze elementy tej sytuacji sa oddzielnymi czesciami czlowieka i ze wspólpracuja ze soba. Poglad ten bierze pod uwage tylko jeden wymiar w wewnetrznym mechanizmie czlowieka, czesto ze szkoda dla szerokiego wymiaru tozsamosci. Jak powiedzialem wczesniej, istnieja dwa poziomy pracy ze snami. Jeden polega na znajdowaniu w snach znaczenia. Jest to oczywiscie dobre - jest to poziom reprezentowany przez wiekszosc zachodnich nauk psychologicznych zajmujacych sie snami. Zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie uwaza sie, ze sny moga stanowic zródlo kreatywnosci, sposób na rozwiazywanie problemów, pomagaja w diagnozowaniu chorób i tak dalej. Jednak znaczenie snów nie jest ich wrodzona wlasciwoscia- jest projektowane na sen przez analizujacego go czlowieka, a nastepnie “wyczytywane" ze snu. Proces ten w duzym stopniu przypomina opisywanie wyobrazen wydajacych sie wylaniac z plamy atramentu w testach wykorzystywanych przez niektórych psychologów. Znaczenie tych obrazków nie istnieje w sposób samoistny, niezalezny, istnieje ono od chwili, gdy ktos zacznie sie go w nich doszukiwac. Popelniamy nastepujacy blad - zamiast zobaczyc rzeczywista istote sytuacji, zaczynamy wierzyc naprawde w istnienie podswiadomosci jako rzeczy, oraz ze sen jest prawdziwy jak zwój z zapisana tajemna wiadomoscia, która, jezeli sie ja rozszyfruje, moze przeczytac kazdy. Aby naprawde wykorzystac snienie jako droge do oswiecenia, musimy glebiej zrozumiec, czym jest sen i czym jest doswiadczenie. Kiedy bedziemy praktykowac intensywnie i doglebnie, pojawi sie wiele cudownych snów, pelnych oznak postepu w praktyce. Ostatecznie jednak znaczenie snów jest niewazne. Najlepiej nie traktowac snu jako przekaznika wiadomosci od jakiejs istoty lub innej czesci ciebie samego, do której nie masz dostepu. Po przekroczeniu dualizmu samsary nie istnieje juz zadne konwencjonalne znaczenie. Poglad ten nie jest równowazny poddawaniu sie chaosowi, zaden chaos bowiem nie istnieje, nie istnieje tez bezsensownosc, sa to kolejne koncepty. Moze brzmiec to dziwnie, ale poglad na temat znaczenia snów trzeba porzucic, aby umysl mógl odnalezc calkowite wyzwolenie, co jest zasadniczym celem praktyki jogi snienia. Nie jest to jednoznaczne z ignorowaniem znaczenia snów, dobrze jest jednak rozpoznac, ze równiez to znaczenie jest snem. Dlaczego oczekujecie od snu wielkiego przeslania? Moze lepiej przeniknijcie do tego, co znajduje sie poza trescia snów, do czystej podstawy doswiadczenia. Jest to wyzsza praktyka jogi snienia - nie psychologiczna, ale bardziej duchowa, zaczynajaca sie rozpoznaniem i urzeczywistnieniem podstawy doswiadczenia, tego co nieuwarunkowane. Kiedy dojdziesz do tego poziomu, wówczas to, czy jest we snie jakies przeslanie, czy nie, nie bedzie juz dla ciebie mialo znaczenia. Bedziesz pelny, twoje doswiadczenie bedzie zupelne, bedziesz wolny od uwarunkowania powstajacego z dualistycznych interakcji z projekcjami twojego wlasnego umyslu. Wiekszosc praktyki jogi snienia wykonuje sie przed zasnieciem, aby wplynac na sen. Nie chodzi tutaj o bezposrednie kontrolowanie snu. Aspekt bezposredniego kontrolowania snu, który moze kogos niepokoic, pojawia sie podczas swiadomego snienia. Pomnazanie samego siebie we snie to tylko przyklad, tak jak tylko przykladem jest przeksztalcanie lub tworzenie istot w czasie snu. Nauki mówia, ze jest to bardzo dobre, poniewaz zdolnosc do takich wyczynów oznacza, ze rozwija sie elastycznosc umyslu. Co wiecej, ta sama elastycznosc i kontrola ma byc wprowadzona w codzienne zycie, nie aby latac, ale zeby zrozumiec, na czym polega natura doswiadczenia i wolnosci, jaka sie z tym zrozumieniem wiaze. Zamiast byc kontrolowanym przez uczucia, mozesz zmienic siebie i historie, która o sobie opowiadasz, i zrobic to, co jest naprawde wazne, zamiast tkwic w koszmarze albo bez przerwy przechodzic przez kolejne sny czy nawet najprzyjemniejsze fikcje. To samo odnosi sie równiez do codziennego zycia. Slady karmiczne tworza sny, a nasze reakcje na doswiadczenia tworza kolejne slady karmiczne. W czasie snu mechanizm ten wciaz dziala. Chcemy kontrolowac wlasne sny, zamiast poddawac sie im, tak samo, jak w ciagu dnia lepiej jest kontrolowac wlasne mysli i emocje, reagujac na pojawiajace sie sytuacje w pelni swiadomie. Chcemy wplywac na nasze sny. Pragniemy, by byly klarowniejsze i bardziej polaczone z praktyka, tak jak powinnismy chciec tego wszystkiego w odniesieniu do kazdej chwili naszego codziennego zycia. Nie ma zagrozenia, ze przerwiemy cos waznego. Przerywamy tylko wlasna ignorancje. 9. PROSTE PRAKTYKI  Urzeczywistnienie jogi snu i snienia zalezy od zaufania, postanowienia urzeczywistnienia praktyki, oddania i cierpliwosci. Nie istnieje praktyka, dzieki której moglibysmy osiagnac je w jedna noc. Duchowe dojrzewanie zabiera troche czasu - czasu, w którym zyjemy zwyczajnym zyciem. Kiedy walczymy z czasem, przegrywamy. Kiedy jednak wiemy, jak spoczywac w czasie, praktyka sama sie spontanicznie rozwinie. Calosc praktyki jogi snienia moze wydawac sie zbyt skomplikowana i wymagajaca zbyt wiele, aby stala sie integralna czescia naszego zycia. Duzo mozemy jednak zrobic, nie wykonujac od razu calej praktyki, ale dodajac troche tu i ówdzie, wlaczac stopniowo praktyke w zycie, az w koncu cale nasze zycie nia sie stanie. Ponizej opisane zostaly metody, które doprowadza do powodzenia w jodze snienia, a które zastosowac moze kazdy. BUDZACY SIE UMYSL Nasze codzienne zycie po przebudzeniu obejmuje jakies szesnascie godzin, w czasie których umysl jest caly czas zajety. Czesto wydaje sie nam, ze nie mamy dosc czasu, a tak wiele tego czasu marnuje sie na rozproszenie i nieprzyjemne doswiadczenia. Wydaje nam sie, ze nowoczesny swiat bez przerwy stawia wciaz nowe wymagania - aby troszczyc sie o prace i rodzine, ogladac filmy, gapic sie na wystawy sklepowe, czekac w korku, porozmawiac z przyjaciólmi - tysiac rzeczy, które przyciagaja uwage i porywaja ja, az dzien stanie sie tylko mglistym wspomnieniem wywolujacym przemeczenie i glód jeszcze wiekszego rozproszenia, które mogloby stanowic od niego ucieczke. Chwila po chwili oddalamy sie od siebie. Zycie w taki sposób nie pomaga zadnej praktyce, równiez jodze snienia. Dlatego trzeba rozwinac proste i regularne nawyki, aby na nowo sie ze soba polaczyc i rozwinac wieksza przytomnosc umyslu. Kazdy oddech stac sie moze praktyka. Z kazdym wdechem wyobrazaj sobie, ze wciagasz czyste, oczyszczajace, rozluzniajace energie. Z kazdym wydechem wyrzucasz natomiast wszystkie przeszkody, caly stres i negatywne emocje. Tego cwiczenia nie trzeba wykonywac w zadnym szczególnym miejscu, mozesz je robic na przyklad w samochodzie w drodze do pracy, czekajac na swiatlach, siedzac przed komputerem, przygotowujac posilek, sprzatajac mieszkanie lub spacerujac. Bardzo silna, lecz zarazem prosta praktyka jest staranie sie o ciagle utrzymywanie przytomnosci w ciele przez caly dzien. Poczuj cialo jako calosc. Umysl jest gorszy niz szalona malpa, biega od jednego miejsca do drugiego, trudno jest mu skupic sie na jednej rzeczy. Cialo jest bardziej stabilnym i stalym zródlem doswiadczenia, mozemy wiec wykorzystac je jako kotwice, która zaczepi swiadomosc i pomoze uspokoic i bardziej skoncentrowac umysl. W ten sam bowiem sposób, jak udzial umyslu jest niezbedny w organizowaniu i odzywianiu fizycznego aspektu zycia, umysl potrzebuje ciala, aby ustabilizowac sie w spokojnej przytomnosci, która jest niezwykle wazna we wszystkich praktykach. Kiedy na przyklad spacerujemy w parku, nasze cialo faktycznie jest w parku, ale umysl znajduje sie gdzies daleko, pracuje w biurze lub w domu, rozmawia z przyjacielem lub robi liste zakupów Oznacza to, ze umysl oddzielil sie od ciala. Zamiast do tego dopuszczac, kiedy patrzysz na kwiat, naprawde na niego patrz. Badz w pelni obecny. Z pomoca kwiatu sprowadz umysl z powrotem do parku. Swiadomosc doswiadczenia oddzialujacego na zmysly na nowo polaczy umysl z cialem. Kiedy poczujesz kwiat calym swoim cialem, uzdrowisz sie. To samo odnosi sie do widzenia drzewa, wachania dymu, odczuwania tkaniny, z której uszyta jest twoja koszula, sluchania swiergotu ptaka czy smakowania jablka. Wycwicz sie w zywym doswiadczaniu obiektów oddzialujacych na zmysly, bez oceniania. Spróbuj calkowicie byc okiem z jego forma, nosem z jego wechem, uchem z jego dzwiekiem i tak dalej. Postaraj sie spoczywac calkowicie w doswiadczeniu, pozostajac w nagiej swiadomosci obiektu dzialajacego na zmysly. Kiedy rozwinie sie te zdolnosc, reakcje na zjawiska beda sie oczywiscie wciaz pojawiac. Kiedy zobaczymy kwiat, pojawi sie ocenianie jego piekna lub tego, ze okropnie pachnie. Nawet jesli tak sie stanie, w miare praktyki bedzie mozna utrzymac polaczenie z czystym doswiadczeniem zmyslów, zamiast bez przerwy gubic sie w rozproszeniu umyslu. Bycie rozproszonym chmura pojec jest nawykiem, który mozna zastapic nowym nawykiem, a mianowicie wykorzystaniem cielesnego, zmyslowego doswiadczenia, aby wprowadzic stan obecnosci, aby polaczyc sie z pieknem swiata, z zywym doswiadczeniem rycia, które spoczywa pod naszymi rozproszeniami. Taki nawyk jest podstawa dla powodzenia jogi snienia. Pierwszy moment postrzegania jest zawsze klarowny i czysty, to jedynie rozproszenie umyslu uniemozliwia nam rozpoznanie go i doswiadczenie kazdej chwili zycia ze zrozumieniem jej wartosci. Praktyka ta wykorzystuje stalosc formy i jaskrawosc doswiadczenia swiata zmyslów, aby wesprzec wlasciwosci umyslu najbardziej sprzyjajace powodzeniu praktyki jogi snienia. PRZYGOTOWANIE DO SNU Po napietym dniu czesto jestesmy ledwo zywi. Padamy na lózko i czujemy sie prawie martwi. Nie poswiecamy nawet pieciu minut, aby polaczyc cialo i umysl w “tu i teraz", za to spedzamy wieczór w rozproszeniu i pozostajemy rozproszeni, przygotowujac sie do snu. Polaczenie umyslu, ciala i uczuc jest jedna z najwazniejszych rzeczy, jakie mozemy zrobic, aby zabezpieczyc postep na duchowej sciezce. Powinnismy poswiecic troche czasu na wykonywanie tego kazdego wieczora przed zasnieciem. Kiedy zasypiamy z rozlaczonymi cialem i umyslem, ida one kazdy w swoja strone. Cialo utrzymuje stres i napiecia nagromadzone w ciagu dnia, a umysl nadal zachowuje sie tak, jak za dnia, biegajac od jednego miejsca do drugiego, od jednej chwili do drugiej, bez spoczynku, pozbawiony jakiegokolwiek opanowania i spokoju. Trwa w niespokojnym lub sennym stanie i w bardzo malym stopniu jest obecny. Brakuje nam mocy i swiadomosci, a praktyka jogi snienia staje sie bardzo trudna. Aby zmienic te sytuacje, aby miec zdrowszy sen i lepsze rezultaty w praktyce, poswiec kilka minut przed snem na polaczenie sie na nowo z przytomnoscia i spokojem umyslu. Skuteczne sa rzeczy proste: wziecie kapieli, zapalenie swieczki i kadzidla, siedzenie przez chwile przed domowym oltarzykiem lub nawet w lózku i polaczenie sie z oswieconymi istotami lub z twoim mistrzem. Mozesz wzbudzic uczucie wspólczucia, zwrócic uwage na odczucia w ciele i rozwinac doswiadczenia radosci, szczescia i wdziecznosci. Wywolujac pozytywne mysli i uczucia, zasnij. Modlitwy i milosc rozluznia cialo, uspokoja umysl, wprowadzajac radosc i spokój do obu. Jak proponowalem wczesniej, wyobraz sobie, ze otaczaja cie oswiecone, ochraniajace istoty, najlepiej dakinie. Wyobraz sobie, ze chronia cie, jak matka chroni dziecko, promieniujac miloscia i wspólczuciem. Potem doswiadczajac poczucia bezpieczenstwa i spokoju, pomódl sie: “Obym mial przejrzysty sen. Obym pozostal swiadomy we snie. Obym poprzez sen zrozumial siebie". Powtórz te pare zdan kilka razy, glosno albo wewnetrznie. Jest to tak proste do wykonania, a diametralnie zmieni jakosc snu i snienia, sprawiajac, ze rano bedziesz bardziej wypoczety i spokojny. Jezeli uwazasz, ze cztery etapy praktyki - koncentrowanie sie na gardle, czole, sercu i czakrze tajemnej - sa zbyt skomplikowane, po prostu skup sie na czakrze gardla. Po modlitwie wyobraz sobie, ze znajduje sie tam czerwona, swietlista litera A. Skoncentruj sie na niej, poczuj ja i zasnij. Wazne jest, aby wczesniej sie uspokoic, aby poczuc polaczenie z cialem. Jezeli nawet ta koncentracja wydaje ci sie zbyt trudna lub skomplikowana, po prostu poczuj cale swoje cialo. Polacz sie z “tu i teraz" oraz ze wspólczuciem. Jest to sposób na oczyszczenie ciala i umyslu, które w ciagu dnia staly sie napiete i zamglone. Co wieczór myjemy zeby i cialo, czujemy sie lepiej i lepiej spimy. Jezeli zamiast tego pójdziemy spac, czujac sie brudni i splamieni, wplynie to na nasz sen i sny. Wszyscy pamietamy o fizycznym poziomie naszej egzystencji, ale czesto zapominamy, jak wazne jest odczuwanie tej swiezosci i lacznosci równiez z wlasnym umyslem. Moze powinnismy napisac na szczoteczce do zebów: “Po tym umyj swój umysl". Idac spac, mozesz równiez pracowac z oddechem. Spróbuj oddychac w równym stopniu przez oba nozdrza. Jezeli prawe jest zablokowane, spij na lewym boku i odwrotnie. Spraw, aby oddech byl spokojny, lagodny i cichy. Jak proponowalem wczesniej, wydychaj stres i negatywne emocje, a wdychaj czysta, uzdrawiajaca energie. Wykonaj dziewiec takich oddechów w pozycji medytacyjnej lub na lezaco, a nastepnie skoncentruj sie na czerwonej literze A w gardle. Poczuj ja, a nie skupiaj sie na niej, stop sie z nia, zamiast pozostawac od niej oddzielonym. Jezeli rano stwierdzisz, ze czujesz sie lepiej i jestes bardziej wypoczety, ciesz sie z powodzenia praktyki. Poczuj blogoslawienstwo mistrzów i oswieconych istot, przyjemnosc plynaca z twoich radosnych wysilków i szczescie pochodzace z podazania duchowa sciezka. To poczucie szczescia zacheci do praktyki nastepnej nocy, pomoze stale ja podtrzymywac i rozwijac. Nierzadko zdarza sie, iz rozluznienie lub wzbudzenie wspólczucia i milosci przed spaniem okazuje sie bardzo trudne. Jezeli cie to spotka, wykorzystaj kreatywnosc wyobrazni. Wyobraz sobie, ze lezysz na pieknej, cieplej plazy, lub oddychasz czystym, swiezym powietrzem, spacerujac po górach. Wyobraz sobie te rzeczy, które cie rozluzniaja, zamiast po prostu zasnac, wytracony z przytomnosci umyslu przez emocje i stres dnia. Nawet te proste praktyki okaza sie niezwykle pomocne. 10. INTEGRACJA  Praktyka jogi snienia nie sluzy jedynie osobistemu rozwojowi lub wytworzeniu ciekawych doswiadczen. Jest czescia sciezki duchowej, a jej rezultaty powinny wplywac na wszystkie aspekty zycia, zmieniajac tozsamosc praktykujacego oraz jego stosunek do swiata. Rozdzial ten opisuje integrowanie praktyki jogi snienia z codziennym zyciem praktykujacego. Wiekszosc z tego, co on zawiera zostalo juz omówione, ale tutaj ujalem to w formie podsumowania. Istnieja dwa ogólne etapy praktyki: poziom zwyczajny i absolutny lub tez dualistyczny i niedualistyczny. Dotychczas koncentrowalismy sie glównie na pierwszym poziomie, wiazacym sie z praca z wyobrazeniami i trescia, z naszymi emocjami i reakcjami na doswiadczenie, z wplywem snów na nas, z wplywem praktyki na sen oraz z rozwijaniem wiekszej swiadomosci i kontroli. Absolutny poziom praktyki nie dotyczy tresci ani doswiadczen snów, lecz niedualnego, przejrzystego swiatla. Jest to ostateczny cel praktyki jogi snu i snienia. Nie powinnismy nigdy lekcewazyc wykorzystania jogi snienia na poziomie dualistycznym. W koncu wiekszosc nas przez wiekszosc czasu zyje w swiecie dualnosci, a to wlasnie w codziennym zyciu musimy podazac duchowa sciezka. Pracujac z praktykami jogi snienia, przeksztalcamy gniew w milosc, beznadzieje w nadzieje, to, co chore w to, co wyleczone i silne. Rozwijamy zdolnosc zrecznego postepowania w róznych zyciowych sytuacjach i bycia pomoca dla innych. Zdobywamy te umiejetnosci wtedy, gdy zaczynamy prawdziwie rozumiec, ze zycie jest elastyczne i w swej istocie podobne do snu. Wówczas mozemy zmieniac zwykle zycie w niezwykle piekne i znaczace doswiadczenie, wlaczajac wszystko, co sie pojawia, do duchowej sciezki. Tylko wtedy, kiedy nasza zwyczajna jazn rozpusci sie w rigpie, rzeczywiscie wyjdziemy poza potrzebe nadziei i znajdowania znaczenia, rozrózniania na pozytywne i negatywne. Prawda wykraczajaca poza zwyczajny poziom znajduje sie poza leczeniem i potrzeba leczenia. Przyjmowanie tej perspektywy wtedy, kiedy w rzeczywistosci nie zyjemy w niedualnym pogladzie, prowadzi do pewnego rodzaju poplatanej duchowosci, w której cwiczymy wlasne negatywne uwarunkowanie, myslac, ze cwiczymy wolnosc. Kiedy w pelni spoczywac bedziemy w przejrzystym swietle umyslu, negatywnosci juz nie beda nami rzadzic, latwo jest wiec sprawdzic samych siebie, czy juz tam doszlismy, czy tez nie. Istnieja cztery nastepujace po sobie plaszczyzny integracji z praktyka jogi snienia: postrzeganie, sen, bardo i przejrzyste swiatlo. Postrzeganie oznacza tutaj wszystkie doswiadczenia codziennego zycia, wszystko, co oddzialuje na zmysly i wszystkie doswiadczenia wewnetrzne. Postrzeganie laczy sie z plaszczyzna snu, kiedy rozumie sie, ze wszystkie doswiadczenia i zjawiska sa snem. Nie powinno to byc czysto intelektualne zrozumienie, ale zywe i klarowne doswiadczenie. W przeciwnym razie jest to gra wyobrazni, która nie doprowadzi do zadnej prawdziwej zmiany. Prawdziwe zintegrowanie tej plaszczyzny z praktyka wywoluje gleboka przemiane w reakcjach czlowieka na swiat. Przyciaganie i niechec zostaja w duzym stopniu zmniejszone, a metlik emocjonalny, który wydawal sie nie do opanowania, jest teraz doswiadczany jako mieszanka fantazji rodem ze snu i niczym wiecej. W miare jak praktyka zmienia postrzeganie dnia, zmienia sie równiez sen, w którym pojawia sie przytomnosc umyslu. Istnieja pewne etapy doswiadczania tej przytomnosci, od pierwszego, kiedy jest sie swiadomym, ze sen to sen, ale wciaz kieruje nami jego logika, az do pelnej mocy przytomnosci umyslu, kiedy jest sie we snie calkowicie wolnym, a sen staje sie doswiadczeniem o niemal szokujacej klarownosci i jaskrawosci. Przytomnosc i elastycznosc umyslu rozwinieta w czasie snu powinna byc nastepnie wprowadzona do stanu posredniego po smierci. Doswiadczenie smierci jest bardzo podobne do doswiadczenia snu. Mozliwosc pozostania przytomnym w czasie przebywania w bardo posrednim po smierci, pozostania swiadomym i nierozproszonym, kiedy pojawia sie wizje po smierci, zalezy od umiejetnosci rozwinietych w jodze snienia. Mówi sie, ze sen jest testem dla bardo. To wlasnie jest zintegrowanie plaszczyzny snu ze stanem posrednim, zrozumienie, ze reakcje na zjawiska pojawiajace sie we snie beda takie same jak reakcje na doswiadczenia w bardo. Urzeczywistnienie tej plaszczyzny zalezy wiec od rozwiniecia przytomnosci i nielgniecia do doswiadczen we snie. Plaszczyzna bardo musi byc nastepnie zintegrowana z plaszczyzna przejrzystego swiatla. Jest to sposób na osiagniecie oswiecenia. Przebywajac w bardo, lepiej nie traktowac w sposób dualistyczny pojawiajacych sie tam zjawisk, lecz raczej pozostac w stanie niedualnej przytomnosci, w pelni swiadomosci, bez rozproszenia. Jest to przebywanie w przejrzystym swietle umyslu, jednosci pustki i czystej swiadomosci. Zdolnosc do spoczywania w tym stanie jest zarazem ostatecznym poziomem praktyki jogi snienia. Przed smiercia, kiedy praktykujacy w pelni polaczy sie z przejrzystym swiatlem, snienie ustanie. Kiedy bezposrednio postrzegamy codzienne zycie jako sen, zanika nasze przyciaganie zjawisk. Wieksza przytomnosc umyslu, która sie musiala rozwinac, aby praktykujacy mógl sie znalezc na tym poziomie, w naturalny sposób zostaje wlaczona do snów Kiedy rozwinie sie i ustabilizuje te przytomnosc we snie, pózniej zamanifestuje sie ona w bardo. Bedac calkowicie i niedualistycznie swiadomym w bardo, osiaga sie wyzwolenie. Stosuj bez przerwy praktyke jogi snienia, a jej rezultaty przejawia sie w kazdym wymiarze zycia. Efektem pelnego urzeczywistnienia praktyki jest wyzwolenie. Jezeli nie widac owoców praktyki, jezeli nie zmieniaja sie twoje doswiadczenia, nie jestes bardziej rozluzniony, mniej napiety i rozproszony, wówczas nalezy zbadac przeszkody, które pojawily sie na sciezce, pokonac je i skonsultowac sie z nauczycielem. Jezeli nie doswiadcza sie postepu na sciezce, najlepiej wzmocnic postanowienie praktykowania. Kiedy pojawiaja sie oznaki rozwoju, przyjmij je z radoscia i spraw, aby wzmocnily to postanowienie. Kiedy zrozumienie polaczone jest z praktyka, postep z pewnoscia sie pojawi.

CZESC CZWARTA:

 SEN 
Kolejne rozdzialy ksiazki zakladaja, iz czytelnik posiada pewna znajomosc podstawowej terminologii tantrycznej. W przeciwienstwie do wczesniejszego materialu na temat jogi snienia, rozdzial mówiacy o jodze snu adresowany jest glównie do tych, którzy juz praktykuja tantre lub dzogczen. 1. SEN I ZASYPIANIE  Zwyczajny proces zasypiania nastepuje wtedy, gdy swiadomosc wycofuje sie ze zmyslów, a umysl gubi sie w rozproszeniu, przerzedzajac wyobrazenia i mysli, az w koncu rozpuszcza sie w ciemnosci. Stan nieswiadomosci trwa wówczas az do momentu pojawienia sie snów Kiedy to sie stanie, poczucie jazni zawiazuje sie na nowo poprzez dualistyczny stosunek do sennych wyobrazen, az nastapi kolejny czas nieswiadomosci. Naprzemiennie wystepujace okresy nieswiadomosci i snów tworza normalny sen. Sen jest dla nas czyms niezwykle mrocznym, poniewaz tracimy w nim swiadomosc. Wydaje nam sie pozbawiony doswiadczen, poniewaz identyfikujemy sie ze zwyczajnym umyslem, który przestaje wówczas funkcjonowac. Okres, w którym rozpadaja sie nasze tozsamosci, nazywamy “zasypianiem". Jestesmy swiadomi snów, poniewaz poruszajacy sie umysl jest bardzo aktywny, dajac poczatek ego snu, z którym sie identyfikujemy. W czasie snu jednakze subiektywna jazn nie powstaje. Chociaz definiujemy sen jako okres nieswiadomosci, ciemnosc i empiryczny mrok nie sa istota snu. Dla czystej swiadomosci stanowiacej nasza podstawe sen nie istnieje. Kiedy na poruszajacy sie umysl nie wplywaja zaciemnienia, sny lub mysli, rozpuszcza sie on w nature umyslu. Wówczas zamiast snu ignorancji pojawia sie przejrzystosc, spokój i blogosc. Kiedy rozwiniemy zdolnosc przebywania w tym stanie, odkryjemy, ze sen jest swietlisty. Ta swietlistosc to przejrzyste swiatlo, nasza prawdziwa natura. Jak wyjasnialem w poprzednich rozdzialach, sny powstaja ze sladów karmicznych. Uzylem analogii do filmu, gdzie slady karmiczne sa zdjeciami, swiadomosc - oswietlajacym je swiatlem, w wyniku czego powstaja sny (kunszr*). Joga snienia rozwija przytomnosc umyslu w stosunku do sennych wyobrazen, w jodze snu nie ma natomiast zadnego filmu i zadnej projekcji. Pozbawiona jest ona jakichkolwiek wyobrazen. Praktykuje sie bezposrednie rozpoznanie swiadomosci przez swiadomosc, swiatlo, które siebie oswieca. Jest to swietlistosc bez zadnych obrazów Pózniej, kiedy praktykujacy rozwinie stabilne przebywanie w przejrzystym swietle umyslu, nawet wyobrazenia pojawiajace sie w snach nie rozprosza go, a okres snienia równiez pojawi sie w przejrzystym swietle. Te sny nazywa sie snami przejrzystego swiatla i nie sa tym samym, co sny przejrzyste, poniewaz nic nie przyslania w nich przejrzystego swiatla. W momencie kiedy zaczynamy analizowac lub próbujemy wyobrazic sobie przejrzyste swiatlo, tracimy prawdziwe jego poczucie. W przejrzystym swietle nie ma bowiem ani podmiotu, ani przedmiotu - jezeli istnieje jakakolwiek identyfikacja z podmiotem, nie ma wstepu do doswiadczenia przejrzystego swiatla. Wlasciwie nic nie “wchodzi" do przejrzystego swiatla, poniewaz jest ono podstawa, która sama siebie rozpoznaje. Nie ma ani “ciebie" ani “czegos". Wykorzystanie dualistycznego jezyka do opisania niedualnosci z koniecznosci prowadzi do paradoksu. Jedynym sposobem na poznanie przejrzystego swiatla jest doswiadczenie go w sposób bezposredni. 2. TRZY RODZAJE SNU  SEN IGNORANCJI Sen ignorancji, który nazywamy “glebokim snem', jest wielka ciemnoscia. Odczuwa sie go jako tysiacletni mrok, a jest nawet jeszcze starszy, jest bowiem istota ignorancji, korzeniem samsary Bez wzgledu na to, ile nocy poswiecamy na sen, czy kazda noc przez ostatnie trzydziesci lub siedemdziesiat lat, nie mozemy go zakonczyc. Ciagle od nowa do niego wracamy, jakby sen byl naszym akumulatorem - i tak jest w istocie. Ignorancja jest bowiem pozywieniem samsary, a my istotami samsarycznymi, wiec kiedy rozpuszczamy sie we snie ignorancji, nasze sarnsaryczne zycie jest nia karmione. Budzimy sie silniejsi, samsaryczna egzystencja zostala bowiem odswiezona. Jest to “wielka ignorancja', poniewaz nie mozna jej zmierzyc ani ogarnac. Snu ignorancji doswiadczamy jako prózni lub luki, w której nie ma poczucia jazni i zadnej swiadomosci. Pomysl sobie o dlugim, meczacym dniu, deszczu za oknem, obfitym obiedzie i wynikajacym z tego wszystkiego snie, w którym nie ma ani przejrzystosci, ani poczucia “ja'. Znikamy Jedna z manifestacji ignorancji w umysle jest mentalna ospalosc popychajaca nas do takiego wlasnie rozpuszczenia sie w nieswiadomosci. Wrodzona ignorancja jest podstawowa przyczyna snu. Niezbedne do jej pojawienia sie drugorzedne przyczyny i warunki zwiazane sa z cialem i jego zmeczeniem. SEN SAMSARYCZNY Drugim rodzajem snu jest sen samsaryczny, sen, w którym snimy. Sen samsaryczny zwany jest “wielkim zludzeniem", poniewaz wydaje sie nie miec konca. Jest jak spacer po centrum duzego miasta, gdzie wydarza sie bardzo wiele rzeczy: ludzie obejmuja sie, klóca, rozmawiaja i porzucaja sie nawzajem, jest glód i bogactwo, jedni prowadza firmy, a inni je okradaja, sa piekne, ale równiez zrujnowane i przerazajace miejsca. W kazdym miescie mozna znalezc manifestacje szesciu swiatów egzystencji, a sen samsaryczny jest miastem snów, nieograniczonym swiatem umyslowej aktywnosci wytworzonym przez karmiczne slady dawnych dzialan. W przeciwienstwie do snu ignorancji, w którym zwyczajny, poruszajacy sie umysl znika, sen samsaryczny wymaga uczestnictwa tego umyslu i negatywnych emocji. Podczas gdy to cialo naklania nas do snu ignorancji, glówna przyczyna snienia jest aktywnosc emocjonalna. Przyczyna drugorzedna sa dzialania oparte na przyciaganiu i niecheci. SEN PRZEJRZYSTEGO SWIATLA Trzecim rodzajem snu, urzeczywistnieniem jogi snu, jest sen przejrzystego swiatla, zwany równiez snem przejrzystosci. Nastepuje wtedy, gdy cialo spi, ale praktykujacy ani nie gubi sie w ciemnosci, ani tez w snach, tylko spoczywa w czystej swiadomosci. Przejrzyste swiatlo okreslane jest w wiekszosci tekstów jako jednosc pustki i przejrzystosci. Jest to czysta, pusta swiadomosc stanowiaca podstawe czlowieka. “Przejrzystosc" odnosi sie do pustki, matki, podstawy (kunszi), a “swiatlo" do przejrzystosci, syna, rigpy i czystej, wrodzonej swiadomosci. Przejrzyste swiatlo jest bezposrednim urzeczywistnieniem jednosci rigpy i podstawy, swiadomosci i pustki. Ignorancje porównuje sie do ciemnego pokoju, w którym spisz, a swiadomosc jest lampa w tym pokoju. Bez wzgledu na to, ile lat panowala w tym pokoju ciemnosc, czy byla to godzina czy milion lat, w momencie, w którym zapala sie swiatlo swiadomosci, caly pokój rozjasnia sie. Jest budda w plomieniu, dharmakaja.Ty jestes ta swietlistoscia. Jestes przejrzystym swiatlem, nie jest to obiekt twojego doswiadczenia ani stan umyslu. Kiedy swietlista swiadomosc w ciemnosci jest blogoscia, czysta, niewzruszona, bez odnoszenia sie do niczego, bez oceniania, bez srodka i obwodu, jest to rigpa, natura umyslu. Kiedy obserwuje sie mysl w swiadomosci bez przyciagania i niecheci, roztapia sie ona. Kiedy mysl - przedmiot swiadomosci - roztapia sie, obserwator lub podmiot tez znika. W pewnym sensie kiedy roztapia sie przedmiot, roztapia sie on w podstawie, a kiedy roztapia sie podmiot, roztapia sie on w rigpie. Jest to przyklad bardzo ryzykowny, poniewaz mozna przez niego wykoncypowac, ze istnieja dwie rzeczy: podstawa i rigpa, a tak nie jest. Sa od siebie nie oddzielne jak woda i wilgotnosc. Opisuje sie je jako dwa aspekty tej samej rzeczy, aby pomóc nam w zrozumieniu, aby odniesc nauki do pozornej dwudzielnosci podmiotu i przedmiotu. Prawda jest jednak taka, ze nie istnieje przedmiot w oddzieleniu od podmiotu, jest tylko zludzenie oddzielenia. 3. PRAKTYKA JOGI SNU A PRAKTYKA JOGI SNIENIA  Róznica miedzy praktyka jogi snienia a praktyka jogi snu jest w pewnym sensie podobna do róznicy miedzy praktyka uspokajania umyslu (szine), kiedy uzywa sie obiektu koncentracji, a szine bez obiektu. W podobny sposób w praktyce tantrycznej joge snienia wykorzystuje sie do wytworzenia boskiego ciala bóstwa medytacyjnego (jidama), co wciaz dzieje sie w wymiarze przedmiotu i podmiotu, a joga snu rozwija umysl bóstwa, który jest czysta, niedualna swiadomoscia. W pewnym sensie praktyka jogi snienia jest drugorzedna praktyka tradycji dzogczen, poniewaz nadal pracuje z postrzeganiem i wyobrazeniami, podczas gdy w praktyce jogi snu nie ma juz ani podmiotu, ani przedmiotu, tylko niedualna rigpa. Kiedy uczen zostaje wprowadzony w praktyke dzogczen, zazwyczaj najpierw uczy sie go praktyk z formami, a dopiero potem, kiedy rozwinie juz pewna stabilnosc umyslu, rozpoczyna praktyki bez form. Przebiega to w taki sposób, poniewaz nasza swiadomosc zazwyczaj operuje formami, przedmiotami znajdujacymi sie w relacji do podmiotu, z którym sie identyfikujemy. Poniewaz wciaz utozsamiamy sie z aktywnoscia poruszajacego sie umyslu, na poczatku praktyka musi dostarczyc czegos, co umysl móglby pochwycic. Jezeli uslyszymy: “Po prostu badz przestrzenia", bez przerwy poruszajacy sie umysl nie bedzie wiedzial, o co chodzi, poniewaz nie ma sie czego uchwycic. Spróbuje wytworzyc wyobrazenie pustki, aby sie z nim identyfikowac, ale to nie jest praktyka. Jezeli jednak mówimy umyslowi, ze ma cos zwizualizowac, a potem rozpuscic i tak dalej, poruszajacy sie umysl czuje sie dobrze, poniewaz jest cos, czym moze sie zajac. Wykorzystujemy konceptualny umysl i obiekty swiadomosci, aby doprowadzic umysl do swiadomosci bez form, do punktu, do którego dazy praktyka. Slyszymy na przyklad, ze mamy sobie wyobrazic rozpuszczajace sie cialo. Brzmi to niezle, mozna to sobie wyobrazic. Po rozpuszczeniu pojawia sie jednak moment, w którym nie ma nic, czego mozna by sie uchwycic - jest to przygotowanie praktykujacego do rozpoznania rigpy. Przypomina to liczenie od dziesieciu - dziesiec, dziewiec, osiem do zera. W zerze nie ma juz nic do uchwycenia, jest to tigle pustej przestrzeni, ale do tego miejsca doprowadza nas ruch. Liczenie do pustki przypomina wykorzystanie praktyki z formami, aby dojsc do pustki praktyki bez form. Praktyka jogi snu nie ma wlasciwie zadnej formy, wiec nie ma tez nic, na czym moglibysmy skupic uwage. Praktyka i cel sa takie same: spoczywac w nierozdzielnej jednosci przejrzystosci i pustki, poza dualistycznym podzialem na postrzegajacego i to, co postrzegane. Nie ma zadnych wlasciwosci, zadnego w góre i w dól, wewnatrz i na zewnatrz, zadnego szczytu i dna, czasu i granic. Nie ma zadnych rozróznien. Poniewaz nie istnieje zaden obiekt, do którego móglby przylgnac umysl tak jak we snie, joge snu uwaza sie za trudniejsza od jogi snienia. Osiagniecie przytomnosci umyslu we snie oznacza, ze sen zostal rozpoznany, jest to obiekt swiadomosci. Natomiast w praktyce jogi snu podmiot nie rozpoznaje przedmiotu, ale nastepuje niedualne rozpoznanie czystej swiadomosci, przejrzystego swiatla, przez sama swiadomosc. Swiadomosc zmyslowa nie dziala, wiec umysl opierajacy sie na zmyslowym doswiadczeniu tez nie funkcjonuje. Przejrzyste swiatlo to jak widzenie bez oka, obiektu i patrzacego. Jest to analogiczne do tego, co wydarza sie w momencie smierci: trudniej jest wyzwolic sie w pierwszym bardo, pierwotnie czystym (ka-dag), niz z nastepnym bardo, bardo przejrzystego swiatla (od-sad) w którym pojawiaja sie wyobrazenia. W chwili smierci nastepuje moment calkowitego rozpuszczenia subiektywnego doswiadczenia w podstawie, przed pojawieniem sie wizji bardo. W rym momencie znika podmiotowa jazn, tak samo jak doswiadczenia dnia koncza sie w rozpuszczeniu snu. Nie ma nas. Potem, jak obrazy w czasie snu, pojawiaja sie uczucia i wyobrazenia w bardo, i w momencie, kiedy sa postrzegane, moc karmicznych tendencji tworzy poczucie postrzegajacego “ja' doswiadczajacego obiektów percepcji. Znowu uchwyceni w dualizm, snimy sen samsaryczny w czasie spania lub przesuwamy sie w kierunku kolejnych narodzin w bardo. Jezeli urzeczywistnimy praktyke jogi snu, bedziemy mogli wyzwolic sie w pierwotnie czystym bardo. Jezeli nie urzeczywistnimy jogi snu, doswiadczymy wizji kolejnego bardo. W czasie pobytu w rym bardo, jezeli urzeczywistnilismy joge snienia, najprawdopodobniej sie wyzwolimy. Jezeli zas nie urzeczywistnilismy ani praktyki jogi snienia, ani snu, nadal bedziemy wedrowac w samsarze. Musisz sam zdecydowac, która z tych dwóch praktyk jest dla ciebie odpowiednia. Nauki dzogczen zawsze podkreslaja, jak ogromne znaczenie ma poznanie samego siebie, rozpoznanie wlasnych zdolnosci i przeszkód i wykorzystanie tej wiedzy do praktyki tak, by byla ona jak najskuteczniejsza. Mówi sie, ze jest bardzo niewielu ludzi, dla których praktyka jogi snu bedzie latwiejsza od jogi snienia, wiec zazwyczaj radze rozpoczynac od jogi snienia. Jezeli twój umysl wciaz lgnie do zjawisk, rozpoczecie od jogi snienia ma sens, gdyz umysl bedzie mógl uchwycic sie snów Po rozwinieciu stabilnosci spoczywania w rigpie, byc moze latwiej bedzie urzeczywistnic joge snu, poniewaz polega ona na silnym doswiadczeniu niechwytania sie rzeczy, niebycia podmiotem, a na tym wlasnie polega sen. Innym powodem, dla którego zalecam rozpoczecie od jogi snienia jest to, ze zwykle o wiele wiecej czasu zajmuje praktykujacemu osiagniecie przytomnosci w spaniu niz we snie. Praktykowanie przez dlugi czas bez widocznych rezultatów moze spowodowac zniechecenie, co z kolei moze stac sie przeszkoda na sciezce. Kiedy bedziesz mial pewne doswiadczenie w praktyce jogi snu lub snienia, kontynuuj ja i wzmacniaj. Te dwie jogi ostatecznie na siebie naprowadzaja. Kiedy w pelni urzeczywistni sie joge snienia, we snie zamanifestuje sie niedualna swiadomosc rigpy. Prowadzi to do wielu przejrzystych snów, a w koncu do rozpuszczenia ich w przejrzystym swietle umyslu, co jest owocem praktyki jogi snu. Odwrotnie, kiedy robi sie postepy w jodze snu, w naturalny sposób sny stana sie swiadome i spontanicznie pojawia sie sny przejrzyste. Swiadome snienie mozna wtedy wykorzystac do rozwijania elastycznosci umyslu, tak jak opisalem to wczesniej. Ostateczne urzeczywistnienie obu praktyk polega na tym, ze rozpoznaje sie i stabilizuje w ciagu dnia czysta istote rigpy.

CZESC PIATA: PRAKTYKA JOGI SNU 

1. DAKINI SALDZIE DU DALMA 
Tantra Matki naucza, ze istnieje pewna dakini, strazniczka i opiekunka swietego snu. Dobrze jest polaczyc sie z jej esencja, która stanowi równiez istote praktyki, aby mogla ona prowadzic i poblogoslawic przejscie od stanu nieswiadomosci do swiadomego snu. Dakini ta nazywa sie Saldzie Du Dalma (qsal-byed-gdos-brat-ma). Imie jej tlumaczy sie jako “ta, która rozjasnia poza koncepcjami". Jest ona swietlistoscia ukryta w ciemnosci zwyczajnego snu. W samej praktyce jogi snu Saldzie Du Dalma wystepuje w bezforemnej postaci, ale w czasie zasypiania wyobrazamy ja sobie jako swietlista kule swiatla, tiglc. Zamiast konkretnej formy, na przyklad sylab jakw jodze snienia, wizualizuje sie tutaj swiatlo, poniewaz joga snu dziala na poziomie energii, poza forma. Próbujemy rozpuscic wszelkie rozróznienia tego, co znajduje sie wewnatrz i na zewnatrz, na jazn i innych. Kiedy wizualizuje sie jakas forme, umysl w sposób nawykowy uznaje ja za cos róznego od samego siebie, a naszym celem jest wykroczenie poza dualizm. Dakini jest wyobrazeniem przejrzystego swiatla, jest tym, czym my równiez jestesmy na czystym poziomie - przejrzystoscia i swietlistoscia. Wlasnie nia stajemy sie w praktyce jogi snu. Kiedy rozwijamy zwiazek z Saldzie Du Dalma, laczymy sie ze swoja najglebsza natura. Mozemy utrzymywac te wiez, przypominajac sobie dakinie jak najczesciej. W ciagu dnia mozna wyobrazac ja sobie w formie samboghakaji - klarownej, swietlistej i pieknej. Jej przezroczyste cialo zbudowane jest w calosci ze swiatla. W prawej rece trzyma zakrzywiony nóz, a w lewej naczynie z czaszki. Wyobraz ja sobie w osrodku serca siedzaca na bialym dysku ksiezyca opierajacym sie na zlotym dysku slonca, który z kolei spoczywa na pieknym, niebieskim, czteroplatkowym lotosie. Tak jak w guru jodze, wyobraz sobie, ze roztapiasz sie w niej, ona w tobie, a wasze esencje lacza sie w jedno. Cokolwiek robisz, ona jest z toba, caly czas spoczywa w twoim sercu. Kiedy jesz, of aruj jej pozywienie. Kiedy pijesz, ofiaruj jej to, co akurat pijesz. Mozesz tez z nia rozmawiac. Jezeli jestes w przestrzeni, w której mozesz sluchac, pozwól jej przemówic do ciebie. Nie oznacza to, ze masz zwariowac, lecz uruchomic swoja wyobraznie. Jezeli czytales teksty dharmy i sluchales dharmicznych wykladów, wyobraz sobie, ze Saldzie Du Dalma daje ci nauki, które juz poznales. Przypomina ci, ze masz spoczywac w “tu i teraz", przecinac wiezy ignorancji, dzialac ze wspólczuciem, byc uwaznym i odrzucac rozproszenie. Twój nauczyciel nie zawsze jest osiagalny, przyjaciele równiez, ale dakini zawsze bedzie z toba. Spraw, aby stala sie twoim nieodlacznym towarzyszem i przewodnikiem w praktyce. Odkryjesz, ze w koncu komunikacja miedzy wami zacznie wydawac sie autentyczna, dakini ucielesni bowiem twoje wlasne zrozumienie dharmy i wypromieniuje je z powrotem do ciebie. Kiedy bedziesz pamietal o jej obecnosci, pokój, w którym wlasnie przebywasz, wyda sie bardziej swietlisty, a twój umysl stanie sie bardziej swiadomy. Dakini nauczy cie, ze swietlistosc i przytomnosc, jakiej doswiadczasz, jest przejrzystym swiatlem, którym naprawde jestes. Wycwicz sie w taki sposób, aby uczucia oddzielenia i pojawiajace sie negatywne emocje automatycznie ci o niej przypominaly. Wtedy pomieszanie i emocjonalne pulapki posluza do tego, aby sprowadzic cie z powrotem do swiadomosci, tak jak swiatynny dzwon oznajmia rozpoczecie praktyki. Jezeli takiego rodzaju zwiazek z dakinia jest dla ciebie czyms obcym i dziwacznym, mozesz umiescic go w wymiarze psychologicznym. Mozesz uwazac ja za oddzielna istote lub symbol pomagajacy ci kierowac twoim postepowaniem i umyslem. W obu przypadkach niezwykle cenne i bardzo silne wsparcie duchowej sciezki stanowia oddanie i konsekwencja w dzialaniu. Te praktyke mozesz równiez wykonywac ze swoim jidamem, albo z jakimkolwiek innym bóstwem medytacyjnym lub oswiecona istota, powodzenie jej zalezy bowiem od tego, ile w nia wkladasz wysilku, nie zas od formy, z jaka pracujesz. Dobrze jest jednak pamietac równiez o tym, iz Saldzie Du Dalma jest w sposób szczególny zwiazana z praktyka jogi snu, jak zostalo to opisane w Tantrze Matki. Historia praktykujacych pracujacych z jej forma i energia jest bardzo dluga, a nawiazanie zwiazku z moca linii przekazu moze byc wspanialym wsparciem dla praktyki i rozwoju. Wyobraznia jest bardzo silna, na tyle silna, aby zwiazac czlowieka z cierpieniem samsary na cale zycie oraz aby sprawic, ze dialog z dakinia stanie sie prawdziwy. Czesto praktykujacy traktuja dharme, jakby byla czyms bardzo sztywnym, tak jednak nie jest. Jest ona niezwykle elastyczna, wiec umysl powinien równiez traktowac ja w taki sposób. Twoim zadaniem jest odkryc, jak najlepiej wykorzystac nauke Buddy, aby wesprzec wlasne urzeczywistnienie. Zamiast wyobrazac sobie, jak bedzie wygladal dzien jutrzejszy, rozpamietywac klótnie z szefem lub wyobrazac sobie, jak spedzisz najblizszy wieczór z partnerem, bardziej pozyteczne moze okazac sie stworzenie poczucia obecnosci tej pieknej dakini ucielesniajacej najwyzszy cel praktyki. Niezwykle wazna sprawa jest rozwiniecie silnego postanowienia praktykowania. Jest ono niezbedne do urzeczywistnienia praktyki i mocnego zwiazku z twoja prawdziwa natura reprezentowana przez dakinie. Jak najczesciej módl sie do niej o sen przejrzystego swiatla: za kazdym razem, kiedy wypowiesz te modlitwe, wzmocni sie twoje postanowienie. Twoim ostatecznym zadaniem jest pelne zjednoczenie z dakinia, co nie oznacza przyjmowania jej formy jak w praktykach tantrycznych. Oznacza to spoczywanie w naturze umyslu, bycie rigpa w kazdym momencie. Pozostawanie w naturalnym stanie jest bowiem najlepszym przygotowaniem i najlepsza praktyka. 2. PRAKTYKA WSTEPNA Stres i napiecie, jakie zabiera sie do lózka, nie opuszczaja spiacego równiez w nocy. Dlatego jezeli mozesz, wprowadz przed zasnieciem umysl w rigpe. Jezeli jest to niemozliwe, wprowadz umysl do ciala, do kanalu centralnego lub do serca. Zalecane przy jodze snienia praktyki wstepne znajduja zastosowanie równiez w jodze snu. Przyjmij wiec schronienie w lamie, jidamie i dakini lub wykonaj dziewiec oczyszczajacych oddechów i guru joge. Jezeli z jakiegos powodu nie mozesz tego zrobic, przypomnij sobie przynajmniej o dobrych rzeczach sprzyjajacych oddaniu i praktyce, jak na przyklad wzbudzaniu wspólczucia. To akurat moze zrobic kazdy. Pomódl sie równiez o sen przejrzystego swiatla. Jezeli masz jakies inne praktyki, jakie zwykle robisz przed spaniem, wykonaj je. Pozostawiona na noc zapalona swieczka lub inne male swiatelko utrzymuja pewna czujnosc umyslu. Inaczej sie wówczas doswiadcza snu. Jezeli zostawisz zapalona swieczke, upewnij sie, ze nie moze ona stac sie przyczyna pozaru. Swiatlo nie tylko pomaga utrzymac czujnosc umyslu, ale takze reprezentuje dakinie Saldzie Du Dalme. Przejrzystosc i swietlistosc swiatla sa bardziej zblizone do jej esencji niz jakiekolwiek inne zjawisko w swiecie formy. Kiedy swiatlo jest zapalone, wyobraz sobie, ie swietlistosc w pokoju jest dakinia, która otacza cie swoja esencja. Niech zewnetrzne swiatlo polaczy cie ze swiatlem wewnetrznym, ze swietlistoscia, która jestes. Odniesienie doswiadczenia swiatla w swiecie fizycznym do praktyki naprawde pomaga: zwyczajny umysl stopniowo rozpuszcza sie w czystej swiadomosci, zewnetrzne swiatlo daje mu kierunek i wsparcie, stajac sie w ten sposób mostem pomiedzy konceptualnym swiatem formy a niekonceptualnym, bezposrednim doswiadczeniem tego, co bezforemne. Inna praktyka wstepna stosowana w jodze snu jest niespanie przez jedna, trzy, a nawet piec nory, co wyczerpuje zwyczajny umysl. Tradycyjnie praktyke te wykonuje sie, kiedy nauczyciel jest w poblizu. Po okresie bezsennosci, kiedy praktykujacy wreszcie kladzie sie spac, mistrz budzi go co jakis czas w nory i pyta: Byles swiadomy? Sniles? Zapadles w sen ignorancji? Jezeli chcesz tego spróbowac, umów sie z kims, kto ma doswiadczenie w praktyce i komu ufasz. Po jednej bezsennej nocy - za pierwszym razem najlepiej nie spac tylko jedna noc - zorganizuj sobie w miare mozliwosci masaz, aby rozluznic cialo i otworzyc kanaly energetyczne. Potem niech osoba, która ci pomaga, zbudzi cie trzykrotnie w nocy i zada powyzsze pytania. Po kazdym przebudzeniu wykonaj opisana nizej praktyke i znowu idz spac. Czasami w wyniku takich cwiczen umysl moze byc tak wyczerpany, ze bardzo sie uspokoi. Wtedy latwiej znalezc sie w przejrzystym swietle. 3. PRAKTYKA JOGI SNU W jodze snu, tak samo jak w jodze snienia, wykonuje sie cztery sesje praktyki, na które budzi sie cztery razy w ciagu nory W jodze snu wszystkie cztery sesje sa jednak identyczne. Przyjmij pozycje lwa opisana w rozdziale o praktyce jogi snienia: mezczyzni klada sie na prawym boku, a kobiety na lewym. Zwizualizuj cztery niebieskie platki lotosu w osrodku serca. Wyobraz sobie, ze w ich centrum znajduje sie dakini Saldzie Du Dalma w swojej esencji jako swietlista, przejrzysta kula czystego swiatla, tigle, promieniujaca niczym najdoskonalszy krysztal. Tigle, samo w sobie przejrzyste i bez koloru, odbija niebieski kolor platków lotosu i staje sie promieniujaco niebieskie z lekkim odcieniem bialego. W pelni polacz swoja swiadomosc ze swietlistym figle tak, abys w koncu stal sie przejrzystym, niebieskim swiatlem. Na kazdym z czterech niebieskich platków lotosu równiez spoczywa figle, czyli razem ze srodkowym jest ich piec. Z przodu znajduje sie figle w kolorze zóltym, reprezentujace wschód. Po twojej lewej stronie, na pólnocy, zielone figle. Z tylu jest czerwone figle zachodu, a z prawej niebieskie reprezentujace poludnie. Tigle te odpowiadaja czterem dakiniom w ich swietlistej esencji, kolorowym swietle. Nie wyobrazaj sobie ich w zadnej innej formie niz przejrzyste kule. Te cztery figle sa jak swita Saldzie Du Dalmy. Rozwin w sobie poczucie, ze jestes otoczony polem ochronnym tych dakin, spróbuj naprawde poczuc ich pelna milosci obecnosc, az rzeczywiscie poczujesz sie bezpieczny i rozluzniony. Pomódl sie do Saldzie Du Dalmy, abys mial sen przejrzystego swiatla, a nie snil lub pograzyl sie w snie ignorancji. Niech twoja modlitwa bedzie silna i pelna oddania. Wypowiedz ja wielokrotnie, pomoze ci ona wzmocnic oddanie i postanowienie praktykowania, bedace niezwykle wazna podstawa praktyki. Rozwijanie oddania pomoze zas w rozwijaniu jednoupunktowionej i wystarczajaco silnej intencji, aby przedrzec sie przez chmury ignorancji zaslaniajace swietlistosc przejrzystego swiatla. ZASYPIANIE Chociaz doswiadczanie procesu zasypiania jest ciagle, zostalo podzielone na piec etapów w celu ulatwienia wprowadzenia do niego swiadomosci. W ponizszej tabeli kolumna po lewej zawiera opis stopniowego odlaczania sie od zmyslów i oddzialujacych na nie obiektów, az do calkowitego “braku postrzegania", co oznacza absolutny zanik zmyslowego doswiadczania. Zazwyczaj poczucie tozsamosci opiera sie na doswiadczaniu swiata zmyslów W miare jak swiat ten znika we snie, wsparcie dla swiadomosci zalamuje sie, czego rezultatem jest “zasniecie", co oznacza, ze stajemy sie nieswiadomi. Joga snu wykorzystuje figle, aby wspierac swiadomosc w miare utraty kontaktu z zewnetrznym swiatem. W odpowiedzi na to stopniowe roztapianie sie doswiadczenia zmyslowego praktykujacy laczy sie po kolei z piecioma tigle az do chwili, kiedy swiat zewnetrzny calkowicie znika, a podmiot roztapia sie w czystej, niedualnej swietlistosci przejrzystego swiatla. Przenoszenie swiadomosci z jednego figle na drugie powinno byc jak najbardziej gladkie, aby harmonizowalo z ciaglym i plynnym przechodzeniem w sen.ETAPY ZANIKANIA ZMYSLOWEGO DOSWIADCZENIA Doswiadczenie zmyslowe Tigle Kolor Kierunek Polozenie a. Postrzeganie Zolty Wschód Przód b. Zmniejszanie sie postrzegania Zielony Pólnoc Lewo c. Zanikanie postrzegania jeszcze bardziej Czerwony Zachód Tyl d. Zamieranie postrzegania Niebieski Poludnie Prawo e. Brak postrzegania Bialo-niebieski Srodek grodek a. Po przyjeciu odpowiedniej pozycji ciala doswiadczenie zmyslowe jest pelne: widzisz, slyszysz, odczuwasz lózko i tak dalej. Postrzegasz, a zwyczajna jazn wspierana jest przez doswiadczenie zmyslowe. Zacznij przenosic te wspierajaca plaszczyzne do czystej swiadomosci reprezentowanej przez figle. Pierwszym krokiem jest stopienie swiadomosci z figle znajdujacym sie z przodu, z pieknym swiatlem o cieplym, zóltym kolorze, w którym moze zaczac sie roztapiac konceptualny umysl. b. Kiedy oczy sie zamykaja, kontakt ze swiatem zmyslów zaczyna sie zmniejszac. Jest to drugi etap, w którym zmniejsza sie postrzeganie. W miare zanikania zewnetrznej podpory swiadomosci przenies swiadomosc na znajdujace sie po lewej stronie zielone figle. Pozwól, aby tozsamosc zaczela sie w nim roztapiac. c. Kiedy doswiadczanie zmyslowe staje sie bardziej przytlumione, przenies swiadomosc na czerwone figle. Proces zasypiania jest nam dobrze znany- rozmiekczanie i zamazywanie sie zmyslów, stopniowy zanik odczuc. Zwykle, kiedy znikaja zewnetrzne podpory tozsamosci, zatracasz siebie, teraz jednak uczysz sie istniec bez jakiegokolwiek wsparcia. d. Kiedy doswiadczenie zmyslowe niemal gasnie, przenies swiadomosc na niebieskie tigle po prawej stronie. Jest to etap zanikania calego zmyslowego doswiadczenia. Wszystkie zmysly sa bardzo wyciszone i nie ma prawie zadnego kontaktu z zewnetrznym swiatem. e. Wreszcie, kiedy cialo calkowicie pograza sie we snie i calkiem zanika kontakt ze zmyslami, swiadomosc w pelni stapia sie z centralnie polozonym niebieskim figle o delikatnym bialym odcieniu. Jezeli udalo ci sie wykonac praktyke, w tym momencie figle nie bedzie juz wlasciwie przedmiotem swiadomosci, nie bedziesz wyobrazal sobie niebieskiego swiatla, ani nie bedziesz w stanie w zadnym miejscu tego doswiadczenia umiejscowic. Po prostu bedziesz przejrzystym swiatlem. Spoczywaj w nim przez cala noc. Zauwaz, ze te piec etapów zasypiania nie odnosi sie do wewnetrznych, mentalnych zjawisk, ale do stopniowego zanikania zmyslowego doswiadczania. Zwykle sniacy przechodzi przez ten etap nieswiadomie, jednak praktyka ta doprowadza do tego, iz proces ten rozgrywa sie w calkowitej przytomnosci umyslu. Poszczególne jego etapy nie powinny byc wyraznie zaznaczone. W miare jak swiadomosc wycofuje sie ze zmyslów spraw, aby przytomnosc umyslu plynnie przenosila sie od jednego tigle do drugiego, az pozostanie tylko niedualna swiadomosc-przejrzyste swiatlo srodkowego figle. To tak, jakby cialo poruszalo sie ruchem spiralnym w dól do snu, a ty wykonujesz ten sam ruch do przejrzystego swiatla. Zamiast konceptualnie podejmowac decyzje przenoszenia sie z jednego figle do nastepnego i zamiast próbowac sprawic, aby ten proces sie wydarzal, niech postanowienie przeksztalci go w doswiadczenie. Jezeli calkowicie przebudzisz sie w srodku praktyki, zacznij od nowa. Nie traktuj formy praktyki zbyt sztywno i pamietaj, ze nie ma znaczenia, czy proces ten zachodzi szybko, czy tez powoli. Niektórzy ludzie zasypiaja bardzo dlugo, a inni doslownie kilka sekund po dotknieciu glowa poduszki. I jedni i drudzy przechodza taki sam proces. Chociaz igla niemal w jednej chwili przechodzi przez piec warstw bardzo cienkiego materialu, istnieje piec momentów, w których przechodzi ona przez kazda warstwe oddzielnie. Nie analizujcie za bardzo tego, który etap jest który, nie dzielcie tez procesu zasypiania na piec dokladnie takich samych czesci. Wizualizacja jest tylko wstepnym wsparciem dla swiadomosci. Zamiast gubic sie w szczególach, trzeba zrozumiec istote praktyki, a nastepnie zrozumienie to zastosowac. Wiem z wlasnego doswiadczenia, ze praktyka ta jest równiez skuteczna, kiedy figle ulozone sa w przeciwnym kierunku. I tak, wizualizujesz zólte figle z przodu - reprezentuje ono aspekt ziemi, niebieskie reprezentujace wode po prawej, czerwone - aspekt ognia z tylu, zielone symbolizujace powietrze po lewej, a wreszcie niebieskie figle o delikatnym bialym odcieniu w centrum - reprezentuje ono aspekt przestrzeni. Kolejnosc ta odpowiada kolejnosci, w jakiej zywioly rozpuszczaja sie w chwili smierci. Sam sprawdz, która wersja praktyki bardziej ci odpowiada. Tak samo, jak w praktyce jogi snienia, równiez w praktyce jogi snu najlepiej budzic sie trzykrotnie w ciagu nory, w mniej wiecej dwugodzinnych odstepach. Kiedy rozwiniesz pewne doswiadczenie, bedziesz mógl wykorzystac naturalne momenty przebudzania sie w nory, zamiast praktykowac w dokladnie wyznaczonych przedzialach. Budzac sie, za kazdym razem powtórz te sama praktyke. Za kazdym razem zanalizuj tez doswiadczenie snu, z którego wlasnie sie przebudziles: czy byles calkowicie pozbawiony przytomnosci umyslu i dlatego spales snem ignorancji? Czy sniles, pograzony w snie samsarycznym? Czy tez moze spoczywales w przejrzystym swietle, w czystej, niedualnej swiadomosci? 4. TIGLE Tigle ma wiele róznych definicji, z których kazda jest dobra w odpowiednim kontekscie. W kontekscie tej praktyki figle to mala kula swiatla, reprezentujaca okreslone wlasciwosci swiadomosci lub tez, w przypadku centralnego figle, reprezentujaca czysta rigpe. Chociaz ostatecznie swiadomosc musi byc stabilna bez opierania sie na zadnym obiekcie, dopóki nie rozwiniemy tej zdolnosci, swiatlo bedzie doskonalym dla niej wsparciem. Jest ono swietliste i przejrzyste, i chociaz wciaz nalezy do swiata formy, jest mniej namacalne niz jakiekolwiek inne zjawisko. Wizualizacja figle stanowi most i podpore, która jest niezwykle pomocna az do momentu, kiedy bedzie mozna porzucic nawet to swiatlo i spoczywac w pozbawionej wyobrazen, pustej swiadomosci, w swietlistosci bedacej istota swiatla. Kiedy wyobraza sie sobie figle spoczywajace na czterech niebieskich platkach lotosu w czakrze serca, nie trzeba koniecznie okreslac dokladnego z anatomicznego punktu widzenia umiejscowienia wizualizowanych obiektów Wazne jest, aby odczuc centrum ciala w okolicy serca. Wykorzystaj wiec swiadomosc i wyobraznie, aby odnalezc odpowiedni punkt- miejsce, w którym rzeczywiscie doswiadczasz osrodka serca. Barwy tigle nie sa dobrane w sposób przypadkowy. Kolory wplywaja na swiadomosc, a kolorowe swiatla maja na celu wywolanie okreslonych wlasciwosci umyslu, które nalezy nastepnie wlaczyc w praktyke, podobnie jak okreslone czakry, kolory i sylaby tworza pewien ciag w jodze snienia. W miare przenoszenia sie z jednego tigle na drugie - z zóltego na zielone, czerwone, biale - mozna doswiadczyc róznych wlasciwosci umyslu do tego stopnia, ze w koncu uwrazliwimy sie na róznice pomiedzy nimi. Nie jest to praktyka, w której przeksztalcamy wlasna tozsamosc. W jodze snu calkowicie ja porzucamy. Nie chodzi tutaj równiez o spoczywanie w wizualizacji, jak w niektórych praktykach tantrycznych. Umysl musi miec jednak cos, czego móglby sie uchwycic- jezeli nie ma swiatla, zlapie cos innego. Zanim osiagniemy doswiadczenie rigpy, trudno nam sobie wyobrazic, jak mozna pozostac swiadomym bez podmiotu i przedmiotu swiadomosci. Zazwyczaj swiadomosc potrzebuje jakiegos obiektu, co wlasnie okresla sie jako swiadome bycie “wspieranym" przez jakas forme lub wlasciwosc. Praktyki, w których rozpuszcza sie wizualizowany obiekt lub podmiotowa tozsamosc, ucza praktykujacego pozostawac przytomnym nawet wtedy, gdy znikaja wszystkie dualistyczne podpory dla swiadomosci. Przygotowuja nas one do jogi snu, ale w rzeczywistosci nie sa takie same jak ona. Nawet “praktyka' jest bowiem podpórka, a w prawdziwej jodze snu nie ma wsparcia i nie ma praktyki: kiedy opierajacy sie na podpórkach umysl rozpuszcza sie w podstawie, urzeczywistnia sie joge snu lub nie. 5. POSTEP Zwykle kiedy jedzie sie znajoma trasa, traci sie swiadomosc “tu i teraz". Nawet jadac bardzo dlugo, tak naprawde niczego nie dostrzega sie pelna swiadomoscia. Kierowca wykonuje czynnosci automatycznie, bladzi gdzies, myslac o pracy, wyobrazajac sobie wakacje lub martwiac sie, czy bedzie mial pieniadze na zaplacenie rachunków i zastanawiajac sie nad przyszloscia swojej rodziny. Potem kiedy czlowiek ten zaczyna praktykowac, postanawia pozostac jak najbardziej swiadomym jazdy do domu i decyduje sie wykorzystac ten czas jako mozliwosc wzmocnienia umyslu do praktyki. Z powodu silnego uwarunkowania jest to jednak bardzo trudne. Umysl bez przerwy odplywa gdzies daleko, a praktykujacy sprowadza go z powrotem, aby poczuc kierownice lub kolor trasy wzdluz autostrady. To trwa jednak tylko kilkadziesiat sekund, po czym aktywnosc umyslu znowu porywa uwage. Na tym polega równiez praktyka medytacyjna. Umysl spoczywa na wizerunku bóstwa medytacyjnego, na literze A lub na oddechu. Minute pózniej znów gdzies wedruje. Aby móc utrzymac przytomnosc umyslu bez przerwy przez pól godziny, bedziemy musieli praktykowac bardzo, bardzo dlugo, nawet kilka lat. Kiedy zaczyna sie praktyke jogi snienia, rzecz wyglad podobnie. Wiekszosc snów to okresy calkowitego rozproszenia, zapomina sie je niemal od razu po rym, jak sie wydarzaja. W miare praktykowania pojawiaja sie momenty swiadomosci stopniowo wydluzajace sie do dlugich minut przytomnej obecnosci we snie. Nawet wtedy swiadomosc t. mozna utracic, lub tez kolejny sen moze byc znowu calkiem jej pozbawiony. Postep sie pojawia, jest pewny i dostrzegalny, ale wymaga pracowitosci i silnego postanowienia praktykowania. Praktyka jogi snu rozwija sie nawet jeszcze wolniej. Jezeli jednak po dlugim czasie jej wykonywania nie widac zadnego postepu - przytomnosc umyslu sie nie zwieksza, nie pojawiaja sie zadne dostrzegalne, pozytywne zmiany w zyciu lepiej nie akceptowac takiego stanu rzeczy. Wykonaj praktyk oczyszczajace, zanalizuj i ulecz zlamane slubowania (samaja; lub tez popracuj z prana i energia ciala. Byc moze potrzebne beda równiez inne praktyki, które usuna przeszkody i posluza jako baza dla urzeczywistnienia jogi snu i snienia. Praktykujacy jest jak winorosl mogaca rosnac tylko tam gdzie ma podparcie. Warunki zewnetrzne maja ogromny wplyw na jakosc zycia, staraj sie wiec spedzac czas w miejscach i z ludzmi, którzy wspieraja duchowa praktyke, a nic z takimi, którzy jej szkodza. Dobrze jest czytac ksiazki na temat dharmy, medytowac z innymi, uczeszczac na nauk i kontaktowac sie z innymi praktykujacymi. Odpowiedzialnoscia praktykujacego jest uczciwie oceniac swoja praktyki i jej rezultaty. Jezeli sie tego nie robi, latwo mozna doprowadzic do tego, ze bedzie sie praktykowac wiele lat, wierzac, ze sie robi postepy, kiedy w rzeczywistosci nic sie nie wydarza, 6. PRZESZKODY Joga snu nie jest praktyka, która wykonuje sie tylko w czasie snu. Jest to praktyka ciaglego spoczywania w niedualnej swiadomosci w czterech stanach: codziennym zyciu, snie, medytacji i smierci. Dlatego tez przeszkody wymienione ponizej stanowia w rzeczywistosci jedna przeszkode odrywajaca nas od przejrzystego swiatla, a wciagajaca w dualistyczne, samsaryczne doswiadczenie. Sa to nastepujace przeszkody: Utrata swiadomosci naturalnego przejrzystego swiatla w ciagu dnia w wyniku rozproszenia przez zjawiska zmyslowe i mentalne.  Utrata swiadomosci przejrzystego swiatla we snie w wyniku rozproszenia przez sny.  Utrata swiadomosci przejrzystego swiatla w samadhi (podczas medytacji) w wyniku rozproszenia przez mysli.  Utrata swiadomosci przejrzystego swiatla w czasie smierci w wyniku rozproszenia przez wizje stanu posredniego.  1. Utrata swiadomosci naturalnego przejrzystego swiatla w ciagu dnia. Przeszkoda odrywajaca nas od doswiadczenia przejrzystego swiatla w codziennym zyciu sa zjawiska zewnetrzne. Zatracamy sie w doswiadczeniach i wizjach obiektów oddzialujacych na zmysly. Pojawia sie jakis dzwiek i zabiera nas ze soba, czujemy jakis zapach i zatracamy sie we snie o swiezo upieczonym chlebie, wiatr laskocze wloski na naszej szyi, przez co tracimy swiadomosc rigpy, stajac sie podmiotem doswiadczajacym doznania. Jezeli pozostaniemy w przejrzystosci rigpy, doswiadczenie bedzie inne. Pojawi sie dzwiek, ale my bedziemy polaczeni z cisza w tym dzwieku i nie stracimy przytomnosci umyslu. Przeplynie przez umysl jako wizja, ale my bedziemy zakorzenieni w ciszy i spoczniemy w nie poruszajacym sie umysle. Sposobem na pokonanie przeszkody zewnetrznych zjawisk jest rozwiniecie stabilnosci w spoczywaniu w naturalnym, przejrzystym swietle. Naturalne przejrzyste swiatlo jest takie samo doswiadczane zarówno w ciagu dnia, jak i w nocy. Znajac przejrzyste swiatlo dnia, mozemy takze odnalezc je w czasie snu. Praktyka polega na laczeniu naturalnego przejrzystego swiatla doswiadczanego w codziennym zyciu z przejrzystym swiatlem snu i z przejrzystym swiatlem samadhi do chwili, kiedy bedziemy bez przerwy spoczywac w czystej rigpie. 2. Utrata swiadomosci przejrzystego swiatla w czasie snu. Przeszkoda uniemozliwiajaca urzeczywistnienie przejrzystego swiatla w czasie snu jest snienie. Kiedy pojawia sie sen, reagujemy na niego w sposób dualistyczny i angazujemy sie w iluzje bycia podmiotem w swiecie przedmiotów. Przypomina to pierwsza przeszkode, ale teraz przybiera ona raczej wewnetrzna niz zewnetrzna forme. Mówimy, ze wyobrazenia przyslaniaja przejrzyste swiatlo, w rzeczywistosci jednak to nie sen przyslania przejrzystosc, ale to my jestesmy w ten sposób od niej odrywani. Dlatego tez na poczatku praktyki modlimy sie o to, aby nie miec ani snu ignorancji, ani snu ze snieniem. Kiedy rozwiniemy wystarczajaca stabilnosc w spoczywaniu w przejrzystym swietle, sen nie bedzie nas rozpraszal, czego wynikiem bedzie sen przejrzystego swiatla. 3. Utrata swiadomosci przejrzystego swiatla w czasie samadhi. Przejrzyste swiatlo samadhi jest przejrzystym swiatlem medytacji lub przejrzystym swiatlem swiadomosci. Jest to stan rigpy doswiadczany podczas praktyki medytacyjnej. Na wczesnych jej etapach przejrzyste swiatlo samadhi zaciemniaja mysli. Kiedy rozwiniemy stabilne spoczywanie w rigpie w czasie praktyki, wówczas bedziemy mogli nauczyc sie integrowac mysl z rigpa. Az do osiagniecia tego poziomu, kiedy pojawia sie mysl, chwytamy ja lub odpychamy, odrywajac sie w ten sposób od doswiadczenia rigpy. Nie zrozumcie przez to jednak, ze przejrzyste swiatlo medytacji mozna rozpoznac dopiero po wielu latach praktyki. Jest wiele momentów w zyciu, w których mozna go doswiadczyc - w rzeczywistosci mozemy je odnalezc w kazdej chwili. Chodzi tylko o to, czy znamy to doswiadczenie i czy umiemy je rozpoznac, czy tez nie. 4. Utrata swiadomosci przejrzystego swiatla w czasie smierci. Przejrzyste swiatlo smierci jest przesloniete wizjami bardo. Kiedy rozpraszamy sie przez pojawiajace sie po smierci wizje i wchodzimy z nimi w dualistyczny kontakt, ginie przejrzystosc rigpy. Tak jak w przypadku pozostalych trzech przeszkód, nie utracimy doswiadczenia przejrzystosci rigpy, jezeli dosc stabilnie spoczywac bedziemy w przejrzystym swietle. Bardo nie musi jednak przyslaniac przejrzystego swiatla w czasie smierci. Mysli nie musza zaslaniac przejrzystego swiatla podczas samadhi. Sny nie musza przyslaniac przejrzystego swiatla snu, a zewnetrzne obiekty nie musza przyslaniac naturalnego przejrzystego swiatla. Jezeli omamia nas te cztery przeszkody, nie wyrwiemy sie z samsary, bedziemy bez przerwy wpadac z powrotem w jej pulapki. Kiedy jednak urzeczywistnimy praktyke jogi snu i snienia, bedziemy wiedziec, w jaki sposób przeksztalcic owe zaciemnienia w kroki na duchowej sciezce. Praktyka jogi snu nie znajduje zastosowania wylacznie we snie, ale jest praktyka laczenia wszystkich momentów-w codziennym zyciu, we snie, w czasie snienia i w bardo - z przejrzystym swiatlem umyslu. Kiedy osiagnie sie ten stan, pojawi sie wyzwolenie. Gdy spoczywamy w doswiadczeniu rigpy, moga pojawic sie mistyczne doswiadczenia i wglady oraz rozmaite mysli i uczucia. Kiedy powstana, pozwól im spontanicznie sie wyzwolic, rozpuscic w pustce, nie pozostawia one wtedy zadnego karmicznego sladu. Doswiadczenie bedzie wówczas bezposrednie, natychmiastowe, zywe i doskonale. 7. PRAKTYKI WSPOMAGAJACE Ponizej znajduje sie krótkie opisy praktyk wspomagajacych glówna praktyke jogi snu. Wiekszosc z nich pochodzi z Tantry Matki. MISTRZ Aby wesprzec praktyke jogi snu, wzbudz silne oddanie dla swojej prawdziwej natury. Wyobraz sobie, ze twój nauczyciel znajduje sie na szczycie twojej glowy i poczuj silny z nim zwiazek i wielkie oddanie. Zwiazek z nauczycielem moze byc bardzo czysty, oparty na czystym oddaniu. Kiedy go wizualizujesz, wyjdz poza samo wyobrazenie: wzbudz silne oddanie i naprawde poczuj jego obecnosc. Pomódl sie z cala moca i szczeroscia. Potem rozpusc mistrza w swietle, które nastepnie wplynie przez szczyt twojej glowy i opadnie do twego serca. Wyobraz sobie, ze pozostaje ono w osrodku serca, a potem idz spac. Bliskosc, jaka odczuwasz w stosunku do nauczyciela, jest w rzeczywistosci bliskoscia, jaka odczuwasz do wlasnej prawdziwej natury. Jest to wsparcie, jakie daje ci lama. DAKINI Na promieniujacym kwiecie lotosu w osrodku serca, na którym spoczywa dysk slonca, siedzi dakini Saldzie Du Dalma. Jest czysta, pólprzezroczysta i swietlista jak jasne swiatlo. Silnie poczuj jej obecnosc, odczuj jej wspólczucie i troske. Wyobraz sobie, ze dakini ochrania cie, pomaga i prowadzi. Jest sprzymierzencem, na którym mozesz polegac szczerze i w stu procentach. Jest esencja przejrzystego swiatla, twoim celem, oswieceniem. Wzbudz do niej milosc, zaufanie i szacunek. Dakini ta jest iluminacja przychodzaca wraz z urzeczywistnieniem. Skupiajac sie na niej i modlac sie do niej, zasnij. ZACHOWANIE Idz w jakies spokojne miejsce, gdzie nie ma innych ludzi. Natrzyj cialo popiolem. Zjedz ciezki posilek, który pomoze w zaburzeniach z wiatrami. Potem zacznij skakac dziko dookola, w pelni wyrazajac wszystko to, co znajduje sie w twoim wnetrzu, wyrzucajac na zewnatrz wszystko, co cie blokuje i rozprasza. Nikogo nie ma w poblizu, wiec wybuchnij, jesli czujesz taka potrzebe. Niech to katharsis oczysci i rozluzni cie. Wyrzuc na zewnatrz wszystkie napiecia. Z wielka zarliwoscia pomódl sie do mistrza, do jidama, dakini i drzewa schronienia, módl sie z calego serca, proszac o doswiadczenie przejrzystego swiatla. Potem zasnij wewnatrz tego budzacego sie doswiadczenia. MODLITWA Jezeli nie miales doswiadczenia przejrzystego swiatla w ciagu dnia, w czasie medytacji i w czasie snu, bez przerwy módl sie o nie. Latwo zapomniec o prostej mory zyczenia i modlitwy. Wielu ludzi mysli, ze modlitwa musi byc czyms nad zwyczajnym, skierowanym do jakiejs niezwyklej, zewnetrznej sily, ale nie o to chodzi. Wazne, aby mocno poczuc cel i zyczenie w modlitwie i wlozyc w nia cale swoje serce. Pierwotnie byc moze, kiedy ludzie zyczyli sobie dobrej nory, dobrego dnia lub milych snów, byla w tych slowach jakas moc, jakies uczucie. Teraz sa one tylko zwyczajowymi zwrotami, które mamroczemy pod nosem w sposób mechaniczny, nie wkladajac w nie zbyt wiele uczucia i nie przykladajac do nich wielkiego znaczenia. Uzywamy tych samych slów, wypowiadamy je tym samym tonem, ale nie maja one mocy. Uwazaj, aby to samo nie stalo sie z modlitwa. Wiedz, iz modlitwa ma moc, ale nie kryje sie ona w slowach, lecz we wkladanym w nia uczuciu. Rozwin silne postanowienie praktykowania i wlacz je do modlitwy. ROZPUSZCZANIE Wykonywanie tej krótkiej praktyki ukaze, jak powinna wygladac koncentracja w czasie praktyki. Rozpoczyna sie ona od swiatla i tego, kto swiatlo postrzega, ale jej celem jest zjednoczenie tych dwóch rzeczy. W pelni sie rozluznij. Zamknij oczy i rozpocznij od dokladnego wyobrazenia sobie niebieskiego tigle o delikatnym bialym odcieniu, wielkosci odcisku kciuka w osrodku serca. Powoli rozszerzaj to swiatlo i rozpraszaj je. Dobrze jest widziec swiatlo tigle, ale wazniejsze jest, by je poczuc. Niech promieniuje z twojego serca na zewnatrz i rozpuszcza wszystko, czego dotknie. Rozpusc pokój, w którym sie znajdujesz, caly dom, miasto, kraj. Rozpusc po kolei cala Ziemie, Uklad Sloneczny, wszechswiat. Kazdy punkt dotkniety przez umysl, kazde miejsce, osoba, rzecz, mysl, wyobrazenie i uczucie rozplywa sie w przestrzeni. Rozplywaja sie swiaty pozadania, foremny i bezforemny. Kiedy wszystko, co zewnetrzne, rozplywa sie w swietle, wówczas niech ono wplynie do ciebie. Niech rozpusci twoje cialo, zamieni je w niebieskie swiatlo i wtopi w niebieskie swiatlo wokól ciebie. Nastepnie rozpusc swój umysl, kazda mysl, kazde zjawisko mentalne. Rozpusc wszystkie zyciowe problemy. Stop sie ze swiatlem. Stan sie swiatlem. Teraz nie ma juz wnetrza i tego, co na zewnatrz, nie ma ciebie i nie ma nie-ciebie. Nie czujesz juz namacalnego swiata ani jazni. Istnieje tylko swietlistosc w przestrzeni serca, przenikajaca teraz wszystko. Doswiadczenie wciaz sie pojawia, spraw jednak, by spontanicznie rozplynelo sie w niebieskim swietle. Niech to sie wydarza bez zadnego wysilku z twojej strony. Istnieje tylko swiatlo. Potem powoli rozpusc w przestrzeni nawet to swiatlo. W tym stanie powinienes spoczywac w czasie snu. ROZWIJANIE I KURCZENIE Jest to podobna, ale bardziej oficjalna praktyka majaca wspierac praktyke jogi snu. Wyobraz sobie, jak wraz z kazdym wydechem z obu nozdrzy wyplywa tysiac niebieskich sylab HUNG. Wyobraz sobie, ze powstaja one w sercu i przeplywaja w góre kanalów energetycznych, aby wraz z oddechem opuscic cialo. Kiedy wydostaja sie na zewnatrz, wypelniaja cala przestrzen i wszystkie wymiary, rozpuszczajac wszystko, co napotkaja. Ich swietlistosc rozswietla cala przestrzen. Z kazdym wdechem swiatlo sylab HUNG wraca, rozswietlajac i rozpuszczajac cialo i umysl, dopóki nie bedzie juz niczego “wewnatrz" ani “na zewnatrz". Wykonuj te wizualizacje tak dlugo, az bedzie istniec tylko rozszerzajace i kurczace sie swiatlo sylab HUNG. Rozplyn sie w tym swietle i pozostan w tym niedualnym stanie. Wykonaj dwadziescia jeden takich oddechów lub wiecej, jezeli mozesz. Praktykuj jak najczesciej w ciagu dnia.  Umysl gra w rózne gierki. Glówna jego gra jest identyfikowanie siebie jako podmiotu i traktowanie wszystkich innych rzeczy jako przedmiotów odrebnych od tego podmiotu. W tej praktyce wszystko, co postrzegasz jako zewnetrzne w stosunku do ciebie, rozpuszcza sie przy wydechu. Postrzegajacy rozpuszcza sie przy wdechu. To, co na zewnatrz, i to, co wewnatrz, staje sie swietliste i jasne i stapia sie ze soba tak, ze wszelkie róznice pomiedzy nimi zanikaja. Za kazdym razem, kiedy umysl znajdzie furtke, aby uciec w rozproszenie, niech swiadomosc podaza za nim z niebieskimi sylabami HUNG. Kiedy umysl siegnie po obiekt, rozpusc ten obiekt w swietle. Kiedy natomiast wróci i skupi sie na sobie jako na podmiocie, wówczas to równiez rozpusc. W koncu rozpusci sie nawet poczucie trwalosci rzeczy, poczucie “tutaj" i “tam", przedmiotów i podmiotu, rzeczy i jednostek. Zazwyczaj wykonywanie tej praktyki traktuje sie jako pomoc w wytworzeniu doswiadczenia przejrzystego swiatla, ale pomocna jest ona równiez w przedluzaniu tego doswiadczenia, kiedy juz sie je poznalo, oraz we wspieraniu jego ciaglosci. 8. INTEGRACJA  Kiedy poznamy doswiadczenie rigpy, musimy z nim zintegrowac cale nasze zycie. Taka funkcje pelni praktyka. Zycie musi przybrac jakas forme - jezeli my go nie uksztaltujemy, przybierze ksztalt narzucony przez karme, który moze nam sie nie spodobac. W miare jak praktyka bedzie coraz bardziej laczyla sie z zyciem, pojawi sie wiele pozytywnych zmian. LACZENIE PRZEJRZYSTEGO SWIATLA Z TRZEMA TRUCIZNAMI Przejrzyste swiatlo musi zostac polaczone z trzema podstawowymi truciznami: ignorancja, pozadaniem i nienawiscia. Aby zjednoczyc je z pierwsza trucizna, ignorancja, wykonuje sie joge snu. Integrowanie pozadania z przejrzystym swiatlem jest podobne do odkrywania przejrzystego swiatla w czasie snu. Kiedy jestesmy zagubieni w ciemnosci snu, przejrzyste swiatlo jest przed nami zasloniete. Kiedy gubimy sie w pozadaniu, wtedy równiez nasza prawdziwa natura jest zaciemniona, ale podczas gdy sen ignorancji zaslania dokladnie wszystko, nawet poczucie wlasnej jazni, pozadanie zaslania rigpe w okreslonych sytuacjach. Stanowi o silnym oddzieleniu podmiotu od przedmiotu pozadania. “Pragnienie" samo w sobie jest rodzajem skurczenia sie swiadomosci powstajacym z uczucia braku i pozostaje ono tak dlugo, dopóki nie bedziesz spoczywac w swojej prawdziwej naturze. Chociaz najczystszym pragnieniem jest tesknota za spelnieniem i calkowitoscia pelnego urzeczywistnienia rigpy, poniewaz nie znamy w sposób bezposredni natury umyslu, pragnienie to przenosi sie na inne rzeczy. Jezeli zamiast pozostawac zafiksowanym na obiekcie pozadania, bezposrednio je obserwujemy, emocja ta rozplywa sie. A jezeli bedziemy spoczywac w czystym “tu i teraz", wówczas pozadanie, pozadajacy podmiot i sam przedmiot pozadania rozplyna sie w swojej pustej esencji, odslaniajac przejrzyste swiatlo. Zaspokojenie pragnienia mozemy równiez wykorzystac jako srodek duchowej praktyki. W jednosci pustki i przejrzystosci jest radosc. W tybetanskiej ikonografii reprezentuje sie ja w postaci yab yum, formach meskich i zenskich bóstw medytacyjnych w zjednoczeniu. Formy te przedstawiaja jednosc madrosci i metody, pustki i przejrzystosci, kunszi i rigpy. Radosc zjednoczenia obecna jest w kazdym polaczeniu pozornych dualnosci, równiez pozadajacego podmiotu i pozadanego przedmiotu. W momencie zaspokojenia pozadania emocja ta zanika, a pozorne dualnosci pomiedzy pozadajacym podmiotem a pozadanym obiektem zalamuja sie. Kiedy dualnosc ginie, podstawa, kunszi, ukazuje sie, odslania i chociaz sila naszych karmicznych nawyków zwykle niesie nas do nastepnego doswiadczenia dualnosci, zostawia niemal nieuswiadomiona przez nas luke w doswiadczeniu, a nie doswiadczenie rigpy. Istnieje na przyklad praktyka seksualnego zjednoczenia kobiety i mezczyzny. Zwykle doswiadczenie orgazmu jest jednym z przyjemniejszych snów, prawie utrata swiadomosci, wyczerpaniem sie pozadania i niepokoju poprzez zaspokojenie pozadania. Mozemy rozkosz te polaczyc ze swiadomoscia- jezeli utrzymamy pelna swiadomosc, nie rozdzielajac tego doswiadczenia na obserwujacy podmiot i obserwowane doswiadczenie, zamiast gubic sie w nim, mozemy wykorzystac te sytuacje, aby odkryc to, co swiete. W czasie orgazmu poruszajacy sie umysl przez chwile zatrzymuje sie, odslaniajac pusta podstawe. Efektem polaczenia tej chwili ze swiadomoscia jest integracja pustki i szczescia, o której w szczególny sposób mówi sie w naukach tantrycznych. Istnieje wiele takich sytuacji, w których zwykle zatracamy siebie, a które moga stac sie chwilami odkrywania prawdziwej natury umyslu. Nie sa to jedynie chwile orgazmu lub intensywnej przyjemnosci, nawet bowiem wtedy, kiedy przyjemnosc nie jest az tak duza, tracimy zazwyczaj poczucie “tu i teraz" i wiazemy sie z uczuciami lub obiektami przyjemnosci. Zamiast dalej funkcjonowac w taki sposób, mozesz wycwiczyc sie, aby sama przyjemnosc stala sie przypomnieniem o koniecznosci powrotu do stanu pelnej przytomnosci, o wprowadzeniu swiadomosci do obecnie przezywanej chwili, do ciala i zmyslów, i o pozbyciu sie w ten sposób rozproszenia. Jest to sposób na zintegrowanie pozadania z przejrzystym swiatlem nie ograniczajacy sie do zadnej konkretnej kategorii doswiadczenia, mozna stosowac go w kazdej dualistycznej sytuacji, gdzie istnieje podmiot i przedmiot. Kiedy przyjemnosc traktuje sie jako wrota do praktyki, nie traci sie jej. Nie musimy przeciwstawiac sie przyjemnosci. Kiedy podmiot i przedmiot rozplywaja sie w przejrzystym swietle, doswiadcza sie jednosci pustki i przejrzystosci i pojawia sie wielka radosc. Podobne nastawienie mozna przyjac w stosunku do nienawisci lub niecheci. Jezeli obserwujemy gniew, zamiast uczestniczyc w nim, identyfikowac sie z nim lub dac sie mu kierowac, wówczas dualistyczne opetanie obiektem gniewu znika i gniew rozplywa sie w pustce. Jezeli w tej pustce utrzyma sie przytomnosc umyslu, wtedy podmiot równiez sie rozplynie. Spoczywanie w tej pustej przestrzeni to doswiadczenie przejrzystego swiatla. Mówiac: “obserwujcie gniew, spoczywajac w czystym «tu i teraz», nie mam na mysli tego, ze powinnismy pozostac gniewni, obserwujac gniew, ale ze jestesmy rigpa, przestrzenia, w której sie on przejawia. Kiedy w taki sposób obserwuje sie umysl, rozplywa sie on w pustej esencji. Rozplywa sie w przestrzeni. To wlasnie jest przejrzystosc. Wciaz jednak istnieje swiadomosc, przytomnosc. To swiatlo. Ta pustka i swiadomosc polaczone sa z gniewem, poniewaz nie przeslania on juz przejrzystego swiatla. Jezeli w taki sposób bedziemy obserwowac mysli, i jezeli obserwator i to, co obserwowane, znikna, doswiadczymy rigpy. Nauki dzogczen nie sa skomplikowane. W tekstach dzogczen czesto mozna przeczytac: “Jestem taka prosta, ze nie mozesz mnie zrozumiec. Jestem tak blisko, ze nie mozesz mnie zobaczyc". Kiedy patrzymy daleko, tracimy swiadomosc tego, co znajduje sie blisko. Kiedy patrzymy w przyszlosc, tracimy terazniejszosc. To dotyczy wszystkich wymiarów doswiadczenia. Tybetanczycy maja nastepujace powiedzenie: “Im wiecej jest madrosci, tym mniej bedzie mysli". Wskazuje to na fakt, iz jest to proces dzialajacy w dwie strony. W miare jak praktyka bedzie stawala sie coraz bardziej przejrzysta i stabilna, mysli w mniejszym stopniu beda dominowac nad doswiadczeniem. Niektórzy ludzie obawiaja sie tego, boja sie, ze jezeli pozbeda sie na przyklad gniewu, to nie beda mogli przeciwstawic sie zlu na swiecie, jakby potrzebowali gniewu jako motywacji. Nie musi tak jednak byc. Jako praktykujacy musimy byc odpowiedzialni za nasze zycie, jest to bardzo wazne. Jezeli dzieja sie zle rzeczy, trzeba sie im przeciwstawic, jezeli cos jest nie tak, trzeba sie tym zajac. Jezeli jednak niczego takiego nie widzimy, nie musimy specjalnie tego szukac. Pozostanmy raczej w naturalnym stanie. Jezeli nosimy w sobie gniew, musimy z nim pracowac. Jezeli jednak nie mamy go w sobie, nic waznego nie tracimy. Spotykam wielu ludzi, którzy nazywaja sie dzogczenpami - praktykujacymi dzogczen - i mówia, ze ich zycie jest w pelni polaczone z praktyka. Istnieje takie tybetanskie powiedzenie: “Kiedy wspinam sie po stromych i niebezpiecznych zboczach na pograniczu Tybetu i Nepalu, modle sie do Trzech Klejnotów Kiedy schodze do pieknej, kwiecistej doliny, spiewam piesni". Latwo powiedziec, ze nasze zycie jest zintegrowane z praktyka, kiedy wszystko jest latwe. Prawdziwym testem jest wiec silny kryzys emocjonalny. Wtedy mozemy zobaczyc, czy naprawde jestesmy dzogczenpami, czy tez nie. W praktykach dzogczen jest pewna logika. Mozemy sami stwierdzic, jak dalece wlaczylismy praktyke w nasze zycie-wystarczy przyjrzec sie temu, w jaki sposób reagujemy na pojawiajace sie w naszym zyciu sytuacje. Kiedy odchodzi od nas nasz partner, ktos, kogo bardzo kochalismy, co wówczas dzieje sie z naszymi pieknymi slowami o wlaczeniu praktyki w zycie? Doswiadczamy bólu i nawet on powinien byc polaczony z praktyka. POLACZENIE Z CYKLAMI CZASU Tradycyjnie praktyke opisuje sie w kategoriach pogladu, medytacji i zachowania. Ta czesc ksiazki dotyczyc bedzie zachowania. Zachowanie opisuje sie w odniesieniu do zewnetrznego, wewnetrznego i tajemnego zjednoczenia z okresami czasu. Zazwyczaj w ciagu dnia stopniowo tracimy energie i przytomnosc umyslu. W miare praktyki uczymy sie natomiast wykorzystywac czas, aby zblizyc sie do bardziej stabilnego doswiadczenia przejrzystego swiatla. Zjednoczenie zewnetrzne: zlaczenie przejrzystego swiatla z cyklem dnia z nocy. Dla celów praktyki dwudziestoczterogodzinny cykl dnia i nory zostal podzielony na czesci. Pomaga to rozwinac ciaglosc w doswiadczaniu przejrzystego swiatla, czystej swiadomosci. Kiedys ludzie kierowali sie naturalnymi cyklami dnia i nocy, ale teraz juz tak nie jest. Jezeli twój rozklad dnia jest inny- jezeli na przyklad pracujesz w nory, wówczas dostosuj nauki do wlasnego trybu zycia. Chociaz pora dnia naprawde wplywa na nas w sposób energetyczny, nie musimy uznac faktu, ze pozycja slonca wyznacza doswiadczenia opisywane przez nauki. Traktujcie pory dnia raczej jako metafory procesów zachodzacych w waszym wnetrzu. Tantra Matki nastepujaco okresla te przedzialy: 1. Rozplywanie sie zjawisk w podstawie. 2. Swiadomosc osiagajaca nirwane. 3. Pojawianie sie wrodzonej przytomnosci umyslu w swiadomosci. 4. Równowazenie dwóch prawd w czasie budzenia sie.  1. Rozplywanie sie zjawisk w postawie. Pierwsza pora to czas wieczoru - pomiedzy zachodem slonca a pójsciem spac. W tym okresie wszystko coraz bardziej pograza sie w ciemnosci. Obiekty oddzialujace na zmysly staja sie niewyrazne, doswiadczenie zmyslowe ograniczone, a wewnetrzne organy zmyslowe oslabiaja sie. Opisujac te pore, Tantra Matki korzysta z metafory wielu rzeczek plynacych do morza. Zjawiska zewnetrzne, zmysly, zwyczajna jazn, mysli, emocje i swiadomosc daza do rozplyniecia sie we snie, w podstawie. Aby wieczorem doswiadczyc tego procesu, wykorzystaj swoja wyobraznie. Zamiast zmierzac ku ciemnosci, skieruj sie ku wiekszemu swiatlu twojej prawdziwej natury. Zamiast rozczlonkowywac sie, rozlej sie we wszystkich rzekach i doplywach doswiadczenia, poplyn do calkowitosci rigpy. Zazwyczaj jestesmy zwiazani z rzekami, które wpadaja do morza, ale dzieki praktyce zlaczymy sie z morzem, z podstawa, która jest napelniana. Wszystko dazy bowiem do rozleglego, spokojnego, promieniujacego morza przejrzystego swiatla. W miare jak zbliza sie noc, poplyn w kierunku spelnienia w niedualnej swiadomosci, a nie w kierunku nieswiadomosci. Byl to pierwszy z czterech przedzialów czasowych. 2. ,Swiadomosc osiagajaca nirwane. Druga czesc doby zaczyna sie, kiedy zasypiasz, a konczy, kiedy budzisz sie rano, tradycyjnie o swicie. Wyobraz sobie te pore, jej spokój i bezruch. Teksty mówia, ze kiedy wszystko pograza sie w ciemnosci, pojawia sie swiatlo. Przypomina to odosobnienie w ciemnosci, które na poczatku faktycznie jest ciemne, ale wkrótce wypelnia sie swiatlem. Spróbuj spoczywac w przytomnosci umyslu w czasie snu, badz w pelni zintegrowany z przejrzystym swiatlem. Po rym jak wszystkie zjawiska zewnetrzne, mysli i uczucia rozplywaja sie w podstawie, jezeli pozostaniesz “tu i teraz", bedzie to prawie tak, jakbys wkraczal w nirwane, w której ustaja samsaryczne doswiadczenia. Jest ona calkowicie pusta, ale jest w niej blogosc. Kiedy urzeczywistni sie ja, staje sie jednoscia blogosci i pustki. To wlasnie oznacza widzenie swiatla w ciemnosciach. Nie musisz jednak czekac do nory, aby doswiadczyc przejrzystego swiatla. Spróbuj spoczywac w nim juz przed zasnieciem. Nawet pracujac z wyobrazeniami jogi snu, spoczywaj w rigpie, jezeli mozesz. Byl to drugi przedzial, w którym zmysly i swiadomosc sa jak mandala bezchmurnego nieba. Spoczywaj w tym stanie jak najdluzej az do rana. 3. Pojawianie sie wrodzonej przytomnosci umyslu w swiadomosci. Trzeci okres zaczyna sie w momencie, kiedy budzisz sie ze snu, i trwa do chwili, kiedy umysl staje sie w pelni aktywny. Nauki mówia, ze jest to okres od switu do pojawienia sie slonca. Wyobraz sobie, jak wyglada ta pora dnia. Na ciemnym niebie pojawiaja sie pierwsze przeblyski swiatla i stopniowo rozprzestrzeniaja sie w piekno dnia. Cisza wypelnia sie dzwiekami: swiergotem ptaków, ruchem ulicznym, glosami ludzi. Na poziomie wewnetrznym jest to przejscie od ciszy nocy do pelnego ozywienia dnia. Nauki zalecaja budzenie sie bardzo wczesnie rano. Zbudz sie, jesli mozesz w naturze umyslu, a nie w zwyczajnym umysle. Obserwuj, nie identyfikujac sie z obserwatorem. Moze to byc troche latwiejsze w pierwszych chwilach po przebudzeniu, kiedy konceptualny umysl nie jest jeszcze do konca zbudzony. Rozwin postanowienie, ze bedziesz sie zawsze budzil w czystej przytomnosci umyslu. 4. Równowazenie dwóch prawd w czasie budzenia sie. Czwarty przedzial rozpoczyna sie od momentu, kiedy w pelni zabierasz sie do aktywnosci dnia i konczy sie wraz z zachodem slonca. To dzien, czas dzialania, codziennych zajec, kontaktowania sie z ludzmi. Jest to pelne zatopienie sie w swiecie, w formach, jezyku, uczuciach, zapachach i tak dalej. Zmysly sa calkowicie ozywione i zajete obiektami, które na nie oddzialuja. Równiez wtedy powinienes starac sie spoczywac w czystej obecnosci rigpy. Kiedy zatracasz sie w doswiadczeniu, wpadasz w gmatwanine swiata. Spoczywajac w naturze umyslu, nie bedziesz zadawal zadnych pytan i szukal na nie odpowiedzi. Spoczywanie w glebokiej niedualnej przytomnosci umyslu daje odpowiedzi na wszystkie pytania. Poznanie tego jednego stanu odcina wszelkie watpliwosci. Byla to pora czwarta, w której zwyczajna i ostateczna prawda zostaje zrównowazona w jednosci przejrzystosci i pustki. Zjednoczenie wewnetrzne: zlaczenie przejrzystego swiatla z cyklem snu Przedzial ten podobny jest do czesci poprzedniej, nie dotyczy jednak cyklu dwudziestoczterogodzinnego, lecz obejmuje czas jednego przebudzenia sie i snu, czy bedzie to krótka drzemka, czy cala noc. Przed pójsciem spac musimy pamietac, ze mamy mozliwosc praktykowania, ze jest to cos pozytywnego, cos, co mozemy zrobic zarówno dla rozwoju duchowego, jak i dla zdrowia. Jezeli odczuwasz praktyke jako ciezar, lepiej nie wykonuj tej konkretnej praktyki do momentu, kiedy pojawi sie inspiracja i kiedy rozwiniesz radosny wysilek. Równiez ta czesc obejmuje cztery przedzialy: 1. Przed zasnieciem 2. Po zasnieciu 3. Po obudzeniu sie, ale przed pelnym zaangazowaniem sie w codzienne aktywnosci 4. Okres aktywnosci az do nastepnej fazy snu 1. Przed zasnieciem. Przedzial ten obejmuje czas od polozenia sie do lózka do momentu zasniecia. Cale doswiadczenie rozplywa sie w podstawie - rzeki wplywaja do morza. 2. Po zasnieciu. Tantra Matki porównuje ten okres do dharmakaji, przejrzystego swiatla. Zewnetrzny swiat zmyslów zanika, ale swiadomosc pozostaje. 3. Po obudzeniu sie. Istnieje przejrzystosc, lgnacy do rzeczy umysl jeszcze sie nie obudzil. Jest to udoskonalona sambhogakaja, nie tylko pusta, ale calkowicie przejrzysta. 4. Okres aktywnosci. Moment, kiedy lgnacy umysl ozywia sie, jest podobny do manifestacji nirmanakaji. Aktywnosci, mysli i zwyczajny swiat dopiero “zaczynaja sie", podczas gdy przejrzyste swiatlo caly czas sie utrzymuje. Swiat doswiadczen manifestuje sie w niedualnosci rigpy. Zjednoczenie tajemne: zlaczenie przejrzystego swiatla z bardo Ta praktyka polega na integrowaniu przejrzystego swiatla ze stanem posrednim po smierci, z bardo. Proces umierania porównac mozna do procesu zasypiania. Tutaj dzieli sie go na cztery etapy, podobne do opisanych w poprzednich czesciach. 1. Rozplywanie sie 2. Pojawianie sie 3. Doswiadczanie 4. Integrowanie 1. Rozplywanie sie. W pierwszej fazie umierania, kiedy elementy ciala zaczynaja sie rozpadac, doswiadczenie zmyslowe rozplywa sie, uwalniaja sie energie wewnetrznych zywiolów, uczucia zanikaja, rozplywa sie sila zyciowa i swiadomosc. 2. Pojawianie sie. Jest to pierwsze bardo po smierci, pierwotnie czyste bardo (ka-dag). Przypomina ono moment zasypiania, zwykle okres nieswiadomosci. W tej fazie umierania urzeczywistniony jogin moze uwolnic wszystkie dualistyczne tozsamosci i wyzwolic sie bezposrednio w przejrzyste swiatlo. 3. Doswiadczanie. Nastepnie pojawia sie bardo wizjonerskich doswiadczen, bardo przejrzystego swiatla (od-sal). Przypomina ono powstawanie z ciemnosci snu w snienie, kiedy swiadomosc manifestuje sie w róznych formach. Wiekszosc ludzi bedzie sie wówczas identyfikowac z jedna strona doswiadczenia, tworzac dualistyczna jazn i reagowac w sposób dualistyczny na pozorne obiekty swiadomosci, podobnie jak we snie samsarycznym. Równiez w rym bardo przygotowany i urzeczywistniony jogin moze osiagnac wyzwolenie. 4. Integrowanie. Kolejne jest bardo egzystencji (si ile-bardo). Przygotowany do tego bardo praktykujacy laczy relatywna rzeczywistosc z niedualna rigpa. Jest to ponowne zrównowazenie dwóch prawd, relatywnej i absolutnej. Jezeli nie rozwinelo sie zdolnosci do polaczenia tych dwóch rzeczywistosci, czlowiek identyfikuje sie ze zludna, relatywna jaznia i dualistycznie reaguje na projekcje umyslu, które tworza doswiadczenie wizji. W rezultacie odradzamy sie w jednym z szesciu swiatów egzystencji. Te cztery okresy stanowia fazy procesu umierania. Aby polaczyc sie w nich z przejrzystym swiatlem, musimy zachowac swiadomosc. Zblizajac sie do smierci, powinnismy, w miare mozliwosci, spoczywac w rigpie, zanim zacznie sie rozplywac zmyslowe doswiadczenie. Nie czekaj na znalezienie sie w bardo. Kiedy sluch zniknie, ale wzrok na przyklad pozostanie, jest to sygnal, aby w pelni zachowac przytomnosc umyslu, a nie rozpraszac sie przez aktywnosc innych zmyslów. Calkowicie wejdz w doswiadczenie rigpy, jest to najlepsze przygotowanie na to, co nadejdzie. Wszystkie praktyki jogi snu i snienia stanowia, na pewnej plaszczyznie, przygotowanie do smierci. Jest ona jak skrzyzowanie dróg - kazdy, kto umiera, podaza w jedna lub w druga strone. Co sie wówczas wydarzy, zalezy od stabilnosci praktyki, od tego, czy jest sie w stanie calkowicie spoczywac w rigpie, czy nie. Nawet jezeli smierc przychodzi nagle, na przyklad w wypadku samochodowym, zawsze bedzie taki moment, w którym mozna rozpoznac, nawet jesli bedzie to w tym przypadku trudniejsze, ze sie umiera. Od razu po tym rozpoznaniu nalezy spróbowac polaczyc sie z natura umyslu. Wielu ludzi otarlo sie o smierc. Mówia, ze po doswiadczeniu tak wielkiej jej bliskosci strach przed smiercia znika. Dzieje sie tak, poniewaz doswiadczyli oni tej chwili, znaja ja. Kiedy myslimy o momencie umierania, nie znajac rzeczywistosci, wyobrazamy sobie go, a to wywoluje wiecej strachu niz samo doswiadczenie. Kiedy znika strach, laczenie sie z praktyka staje sie latwiejsze. Trzy zjednoczenia: podsumowanie Wszystkie te trzy sytuacje - cykl dwudziestoczterogodzinnej doby, cykl spania i budzenia sie oraz proces umierania kieruja sie ta sama zasada. Najpierw nastepuje rozplywanie sie, potem dharmakaja - pustka, samboghakaja - przejrzystosc, a na koncu nirmanakaja - manifestacja. Zalozenie praktyki jest wszedzie takie samo - nalezy spoczywac w niedualnej przytomnosci umyslu. Procesy te zostaly podzielone, jak na przyklad w jodze snienia i snu, tylko po to, aby ulatwic wprowadzenie swiadomosci do przemijajacych chwil, abysmy mieli w kierunku czego patrzec, aby nauczyc nas wykorzystywac te nieuchronne doswiadczenia jako wsparcie dla praktyki czystej przytomnosci umyslu. Z zewnetrznymi przedzialami czasu wiaze sie pewne zachowanie. Jezeli sami nie oderwiemy sie od naturalnego stanu umyslu, bedzie on trwal caly czas. Aby wlaczyc wszystkie doswiadczenia do praktyki, badz swiadomy. Oczywiscie niezwykle pomocne w praktyce sa odpowiednie drugorzedne warunki, dlatego czas przedstawia sie jako taki wlasnie drugorzedny warunek. Do praktyki szczególnie dobry jest poranek lub dzien po nieprzespanej nocy, lub tez kiedy jestesmy totalnie wyczerpani lub zupelnie spokojni. Jest wiele momentów, które sprzyjaja polaczeniu z doswiadczeniem rigpy, na przyklad chwila uwolnienia, która przezywamy, kiedy bardzo musimy skorzystac z toalety i w koncu z niej korzystamy, albo doswiadczenie orgazmu lub tez moment, kiedy jestesmy calkowicie wyczerpani niesieniem czegos bardzo ciezkiego, pózniej zas kladziemy to na ziemie i odpoczywamy. Nawet kazdy wydech, jezeli wykonuje sie go swiadomie, moze stanowic wsparcie dla doswiadczenia rigpy. Istnieje wiele chwil, w których jestesmy po czesci wyczerpani i po czesci przebudzeni. Kiedy sprowadzimy samych siebie do tego, co jest zawsze przebudzone, bedziemy mogli zbudzic równiez to, co jest zmeczone i spiace. Kiedy utozsamiamy sie z ta czescia nas samych, która meczy sie i zasypia, przytomnosc umyslu zostaje zaciemniona. Jednak chmury nigdy tak naprawde nie przeslaniaja swiatla slonca, tylko tego, kto slonce postrzega. 9. CIAGLOSC  Poniewaz nawykowo identyfikujemy sie z tworami umyslu, nie odnajdujemy przejrzystego swiatla w czasie snu. Z tego samego powodu nasze codzienne zycie jest rozproszone, senne i niewyrazne. Zamiast doswiadczac pierwotnej, niedualnej rigpy, wciaz lapiemy sie w pulapke zludnych doswiadczen i mentalnych projekcji. Swiadomosc mimo wszystko jest zawsze obecna. Nawet kiedy spimy, jezeli ktos cicho wypowie nasze imie, slyszymy je i reagujemy. A w ciagu dnia, nawet kiedy jestesmy bardzo rozproszeni, pozostajemy swiadomi swego istnienia - nie upadamy bez sensu i nie wchodzimy na sciany. W tym znaczeniu zawsze jestesmy przytomni, ale swiadomosc ta, choc nieustajaca, jest zamglona i zaciemniona. Przebijajac sie przez zaciemnienia ignorancji w nocy, wchodzimy i spoczywamy w promieniujacym przejrzystym swietle. A jezeli przenikniemy iluzje i mgliste fantazje poruszajacego sie umyslu w ciagu dnia, odkryjemy te sama podstawowa, czysta swiadomosc natury Buddy. Rozproszenie codziennego zycia i nieswiadomosc snu sa dwiema twarzami tej samej ignorancji. Jedynymi ograniczeniami praktyki sa te, które sami sobie stworzymy. Najlepiej nie dzielic jej na czas medytacji, snienia, snu i tak dalej. Ostatecznie musimy calkowicie spoczywac w rigpie przez caly czas, w ciagu dnia i w nocy. Az do tego momentu powinnismy praktykowac w kazdej chwili. Nie chodzi o to, ze musimy wykonywac kazda praktyke, jakiej sie nauczylismy. Wypróbuj rózne metody, spróbuj zrozumiec, jaka jest ich istota i na czym one polegaja, po czym sprawdz, jakie praktyki faktycznie sprzyjaja twojemu rozwojowi duchowemu i wykonuj je, dopóki nie osiagniesz stabilnosci w spoczywaniu w rigpie. Czesci skladowe praktyki sa kwestia tymczasowa. Pozycja ciala, przygotowania, wizualizacje, a nawet sam sen staja sie bez znaczenia, kiedy bezposrednio pozna sie i bedzie spoczywac w przejrzystym swietle umyslu. Doswiadczenie przejrzystego swiatla osiaga sie poprzez szczególy praktyki, ale kiedy juz sie je osiagnie, nie trzeba dalej praktykowac. Istnieje tylko przejrzyste swiatlo.

CZESC SZÓSTA: ROZWINIECIE 

Rozdzial ten stanowi dodatkowy komentarz, odnoszacy sie zarówno do jogi snienia, jak i jogi snu, aby pomóc ugruntowac zrozumienie praktyki. 1. KONTEKST  Zarówno w tantrze, jak i w dzogczen, zwiazek pomiedzy uczniem i nauczycielem jest niezwykle wazny. Uczen otrzymuje od nauczyciela przekaz i instrukcje, a nastepnie rozwija stabilnosc doswiadczenia rigpy. Bez tego kontaktu rozróznienia, które sa podstawowa kwestia na duchowej sciezce, staja sie bardzo trudne do zrozumienia, poniewaz pozostaja w wymiarze koncepcji. Natura umyslu jest zas poza pojeciami. Bez intelektualnego zrozumienia trudno jest rozwinac doswiadczenie, ale bez doswiadczenia nauki moga stac sie dla praktykujacego jedynie abstrakcyjnym systemem filozoficznym lub dogmatem. Jest to niczym uczenie sie o medycynie i nie rozpoznawanie wlasnej choroby. Jezeli nie wykorzystuje sie wiedzy w praktyce, jest ona bezuzyteczna. Samo myslenie, ze spoczywa sie w rigpie, ze poznalo sie przejrzyste swiatlo, nie przynosi nic dobrego. Poznanie pogladu i spoczywanie w nim nie oznacza tylko rozmyslania i rozmawiania o swietych naukach, ale rzeczywiste zycie w doswiadczeniu, o którym one mówia. Praktykujacy powinien nauczyc sie, czym jest rigpa poprzez bycie rigpa i odkryc madrosc poza konceptualnym umyslem poprzez doswiadczenie, ze jego prawdziwa natura jest wlasnie madrosc. Niemniej jednak dobre intelektualne zrozumienie kontekstu jogi snienia i jogi snu niewatpliwie pomaga podazac w dobrym kierunku, unikac bledów w praktyce i przygotowac sie na rozpoznanie efektów praktyki. Posiadajac jasne zrozumienie, praktykujacy moze sprawdzic wlasne doswiadczenie w oparciu o nauki i uniknac bledu pomylenia pewnych doswiadczen z doswiadczeniami rigpy. Jednak ostatecznie doswiadczenia te powinno sie zanalizowac w oparciu o ustne nauki w trakcie ciaglego zwiazku z nauczycielem bez wzgledu na to, jak rzadko uczen i nauczyciel beda sie spotykac. 2. UMYSL A RIGPA  Kiedy rozpoznamy swoja prawdziwa nature i bedziemy w niej spoczywac, wyzwolimy sie z ignorancji i cierpienia. To, co ja rozpoznaje, nie jest konceptualnym umyslem, jest to podstawowy umysl, natura umyslu, rigpa. Koniecznie musimy nauczyc sie rozróznic w praktyce konceptualny umysl od czystej swiadomosci natury umyslu. UMYSL KONCEPTUALNY Umysl konceptualny, czy inaczej umysl poruszajacy sie, jest doskonale nam znanym umyslem codziennego doswiadczenia, ciagle zajetym myslami, wspomnieniami, wyobrazeniami, wewnetrznymi dialogami, ocenianiem, nadawaniem znaczenia, emocjami i fantazjami. Jest to umysl zwykle identyfikowany jako “ja" oraz “moje doswiadczenie". Jego podstawowym mechanizmem jest powiazanie z dualistyczna wizja egzystencji. Traktuje on siebie jako podmiot w swiecie przedmiotów. Chwyta niektóre czesci doswiadczenia i odpycha inne. Reaguje, czasami zupelnie szalenczo, ale nawet kiedy jest niezwykle spokojny i ledwo uchwytny - na przyklad podczas medytacji lub intensywnej koncentracji-utrzymuje wewnetrzna postawe jednostki obserwujacej swoje otoczenie i wciaz bierze udzial w dualizmie. Umysl konceptualny nie ogranicza sie do jezyka i idei. Jezyk z czasownikami i rzeczownikami, podmiotami i przedmiotami z koniecznosci podlega dualizmowi, ale umysl konceptualny jest aktywny, zanim jeszcze nauczymy sie jezyka. W tym znaczeniu zwierzeta posiadaja umysl konceptualny, tak jak maja go równiez niemowleta oraz ci, którzy urodzili sie bez zdolnosci do poslugiwania sie jezykiem. Jest on bowiem wynikiem nawykowych tendencji karmicznych, które sa obecne, zanim jeszcze rozwiniemy poczucie wlasnej jazni, nawet przed naszymi narodzinami. Jego istotna cecha jest to, ze instynktownie dzieli doswiadczenie w sposób dualistyczny, zaczynajac od podmiotu i przedmiotu, mnie i nie-mnie. Tantra Matki nazywa ten umysl “umyslem aktywnej manifestacji". Jest to umysl, który powstaje w zaleznosci od przeplywu prany karmicznej i manifestuje sie w formie mysli, pojec i innych mentalnych aktywnosci. Jezeli umysl konceptualny calkowicie sie uspokaja i rozplywa w naturze umyslu, nie pojawi sie ponownie, dopóki aktywnosc umyslu go ponownie nie ustanowi. Dzialania umyslu poruszajacego sie mozna podzielic na pozytywne, negatywne i neutralne. Pozytywne dzialania mieszcza sie w doswiadczeniu natury umyslu, neutralne zaklócaja polaczenie z nim, a negatywne tworza jeszcze wieksze zaburzenia i prowadza do jeszcze wiekszego oddzielenia od natury umyslu. Nauki szczególowo opisuja róznice pomiedzy pozytywnymi i negatywnymi dzialaniami, na przyklad miedzy szczodroscia a chciwoscia. Nastepujaca róznica obrazuje to najwyrazniej: niektóre dzialania prowadza do scislejszego polaczenia z doswiadczeniem rigpy, a inne do oddzielenia sie od niego. Z poruszajacego sie umyslu bierze sie ego uwiazane dualnoscia podmiotu i przedmiotu. Z tego umyslu tworzy sie wszelkie cierpienie-pracuje on bardzo ciezko, a osiaga tylko to. Zyjemy we wspomnieniach przeszlosci lub marzeniach zakorzenionych w przyszlosci, odcieci od bezposredniego doswiadczenia promienistosci i piekna zycia. SWIADOMOSC NIEDUALNA: RIGPA Podstawowa rzeczywistoscia umyslu jest czysta, niedualna swiadomosc - rigpa. Jej esencja stanowi esencje wszystkiego, co istnieje. W praktyce nie mozna jej pomylic z najsubtelniejszymi nawet, najspokojniejszymi i najbardziej ekspansywnymi stanami umyslu poruszajacego sie. Kiedy natura umyslu pozostaje nierozpoznana, manifestuje sie jako umysl konceptualny, ale kiedy w bezposredni sposób sie ja pozna, jest zarówno sciezka do wyzwolenia, jak i samym wyzwoleniem. Nauki dzogczen czesto wykorzystuja symbol lustra, aby zobrazowac rigpe. Lustro odbija wszystko bez wybierania, bez “lubie" i “nie lubie", bez oceniania. Odbija piekno i brzydote, rzeczy duze i male, pozytywne i negatywne. Nie ma zadnych ograniczen, jesli chodzi o to, co odbija, a równoczesnie pozostaje niesplamione i niezmienione przez swoje odbicie. Nigdy tez nie przestaje odbijac. Podobnie wszystkie zjawiska powstaja w rigpie: mysli, wyobrazenia, emocje, to, co przyciaga, i to, co jest przyciagane, kazdy pozorny podmiot i przedmiot, kazde doswiadczenie. Sam umysl konceptualny pojawia sie i spoczywa w rigpie. W naturze umyslu rozgrywa sie zycie i smierc, ale ona sama ani sie nie rodzi, ani nie umiera, tak jak odbicia przychodza i odchodza, nie tworzac i nie niszczac lustra. Identyfikujac sie z umyslem konceptualnym, zyjemy jako jedno lustrzane odbicie, reagujac na inne odbicia, cierpiac z powodu pomieszania i bólu, bez przerwy zyjac i umierajac. Bierzemy odbicia za rzeczywistosc i spedzamy nasze zycie na gonitwie za iluzjami. Kiedy konceptualny umysl wolny jest od przyciagania i niecheci, spontanicznie rozluznia sie w nie zmyslona rigpe. Nie ma juz wówczas utozsamiania sie z odbiciami w lustrze, mozemy wreszcie bez wysilku pomiescic wszystko, co pojawia sie w doswiadczeniu, doceniajac wartosc kazdej chwili. Jezeli pojawia sie nienawisc, lustro wypelnia sie nienawiscia. Kiedy pojawia sie milosc, wypelnia sie miloscia. Dla samego lustra ani milosc, ani nienawisc nie maja znaczenia, obydwa te uczucia sa bowiem w równym stopniu manifestacja jego wrodzonej zdolnosci do odbijania. Jest to madrosc lustrzana - kiedy rozpoznajemy nature umyslu i rozwijamy zdolnosc spoczywania w niej, zaden stan emocjonalny nie bedzie mógl nas rozproszyc. Wszystkie stany, wszystkie zjawiska, nawet gniew, zazdrosc i inne negatywne uczucia zostana natomiast uwolnione w czystosci i przejrzystosci, która stanowi ich esencje. Spoczywajac w rigpie, odcinamy karme u jej korzenia i oswobadzamy sie z niewoli samsary. Stabilne spoczywanie w doswiadczeniu rigpy ulatwia urzeczywistnienie wszystkich innych duchowych pragnien. Kiedy uwalniamy sie od chwytliwosci i poczucia straty, latwiej jest nam wykonywac pozytywne dzialania, kiedy nie jestesmy opetani mysleniem o sobie, latwiej jest nam praktykowac wspólczucie, a kiedy nie przywiazujemy sie do bladzacych i ograniczonych tozsamosci, latwiej praktykowac przeksztalcenie. Tantra Matki okresla nature umyslu jako “umysl pierwotny". Jest on jak ocean, a zwyczajny umysl jest jak rzeki, jeziora i zatoczki, które biora udzial w naturze oceanu i wracaja do niej, ale chwilowo istnieja jako pozornie odrebne formy. Poruszajacy sie umysl porównuje sie równiez do babelków w oceanie pierwotnego umyslu, które bez przerwy tworza sie i rozpuszczaja, w zaleznosci od sily wiatrów karmy. Natura oceanu pozostaje jednak bez zmiany. Rigpa powstaje w sposób spontaniczny z podstawy. Jej aktywnosc jest nieustanna manifestacja, wszystkie zjawiska pojawiaja sie, nie zaklócajac jej w zaden sposób. Efektem calkowitego spoczywania w naturze umyslu sa trzy ciala Buddy (kaje): dharmakaja, która jest esencja pozbawiona mysli, sambhogakaja - nieprzerwana manifestacja oraz nirmanakaja nie pograzona w iluzji wspólczujaca aktywnosc. Rigpa podstawy i rigpa sciezki W kontekscie praktyki okresla sie dwa rodzaje rigpy. Chociaz jest to tylko rozróznienie pojeciowe, moze okazac sie pomocne w zrozumieniu nauk. Pierwsza, rigpa podstawy, jest wszechprzenikajaca fundamentalna swiadomoscia podstawy (khyab-rig). Kazda istota, która posiada umysl, ma równiez te swiadomosc- tak buddowie, jak i istoty przebywajace w samsarze- i z tej wlasnie swiadomosci powstaja wszystkie umysly. Drugim rodzajem rigpy jest powstajaca wrodzona swiadomosc sciezki (sam-rig), która stanowi jednostkowe doswiadczenie podstawowej swiadomosci wszechprzenikajacej. Nazywa sie ja rigpa sciezki, poniewaz odnosi sie ona do bezposredniego doswiadczenia rigpy, które mieli jogini, kiedy wkraczali na sciezke praktyki dzogczen i otrzymywali nauki wprowadzajace, inicjacje i przekaz. Rigpy tej nie mozna urzeczywistnic w doswiadczeniu, dopóki nie wprowadzi sie w nia praktykujacego. Potencjal do zamanifestowania sie rigpy sciezki wyplywa z tego, ze nasze umysly powstaja z pierwotnej swiadomosci podstawy. Kiedy bezposrednio pozna sie owa pierwotna swiadomosc, nazywamy ja wrodzona swiadomoscia i to wlasnie jest sciezka, która podaza jogin. W tym kontekscie pierwotna, czysta swiadomosc okreslamy mianem rigpy, a rigpe, która pojawia sie na duchowej sciezce mianem rang-rig. Pierwsza jest jak smietana, a druga jak maslo - obie skladaja sie z tej samej substancji, ale aby wyprodukowac maslo, trzeba sie troche pomeczyc. Jest to rigpa pojawiajaca sie lub inaczej rigpa sciezki, poniewaz wkraczamy na nia, porzucamy ja i z powrotem wpadamy w poruszajacy sie umysl. Pojawia sie w naszym doswiadczeniu z przerwami. Rita jest jednak zawsze obecna - pierwotna rigpa podstawy jest obecnoscia, nie powstaje i nie znika - bez wzgledu na to, czy ja rozpoznamy, czy nie. 3. PODSTAWA: KUNSZI  Kunshi (wym. kunszi), podstawa wszelkiej egzystencji i materii oraz umyslów czujarych istot, jest nierozdzielna jednoscia pustki i przejrzystosci, równiez zwanych przejrzystym swiatlem. Jest to to samo przejrzyste swiatlo z jogi snu (kunsziw naukach dzogczen nie jest tym samym, co ta, do której odwoluje sie szkola sutr cittamatra, gdzie kunszi czy inaczej alajavijnana opisuje neutralna, ale nieoswiecona swiadomosc umyslu, która zawiera wszystkie kategorie mysli i sladów karmicznych). Esencja kunszi jest pustka (sunjata). Jest to nieograniczona, absolutna przestrzen, pozbawiona zjawisk, wrodzonej egzystencji, pojec i granic. Jest to pusta przestrzen, która wydaje sie byc czyms zewnetrznym, pusta przestrzen, która zamieszkuja obiekty, pusta przestrzen umyslu. Kunszi nie jest ani wewnatrz, ani na zewnatrz, nie mozna powiedziec, ze istnieje (poniewaz jest niczym), ani ze nie istnieje, (poniewaz jest sama rzeczywistoscia). Jest nieograniczona, nie mozna jej zniszczyc ani stworzyc: nigdy sie nie narodzila i nigdy nie umiera. Jezyk, który ja opisuje, z koniecznosci pograza sie w paradoksach, poniewaz kunszi jest poza dualizmem i poza pojeciami. Kazda jezykowa konstrukcja, która próbuje ja objac, jest z góry bledna i moze jedynie wskazac na to, czego nie jest w stanie ogarnac. Aspektem przejrzystosci czy inaczej swiatla kunszi na poziomie indywidualnej istoty jest rigpa, czysta swiadomosc. Kunszi jest podobna do nieba, ale nie jest tym samym, co niebo, któremu brak swiadomosci. Kunszi jest tak swiadomoscia, jak i pustka. Nie zrozumcie przez to, ze jest podmiotem swiadomym “czegos", ale ze swiadomosc jest pustka. Pustka jest przejrzystoscia, przejrzystosc jest pustka. W kunszi nie istnieje ani podmiot, ani przedmiot, ani jakakolwiek inna dualnosc lub rozróznienie. Kiedy slonce zachodzi wieczorowa pora, mówimy, ze zapadaja ciemnosci. Jest to ciemnosc z punktu widzenia postrzegajacego. Przestrzen jest zawsze przejrzysta i przenikliwa, nigdy sie nie zmienia. Nie istnieje ciemna i jasna przestrzen, a kiedy slonce wschodzi lub zachodzi, wydaje sie taka tylko nam, postrzegajacemu. Ciemnosc wydarza sie w przestrzeni, ale na nia w zaden sposób nie wplywa. Kiedy zapala sie lampa swiadomosci, wtedy przestrzen kunszi, podstawa, rozswietla sie dla nas, ale kunszi w rzeczywistosci nigdy nie byla ciemna. Owa ciemnosc stanowila wynik zaciemnien - nasza swiadomosc byla wplatana w ciemnosc umyslu ignorancji. UMYSL A MATERIA Esencja zarówno umyslu, jak i materii jest kunszi, dlaczego wiec materia nie posiada swiadomosci? Dlaczego czujace istoty moga sie oswiecic, a materia nie moze? W dzogczen tlumaczymy to na przykladzie krysztalu i bryly wegla, gdzie krysztal reprezentuje umysl, a wegiel materie. Kiedy swieci slonce, wegiel, chociaz calkowicie wystawiony na dzialanie promieni slonecznych, nie moze promieniowac tym swiatlem. Nie ma takiej zdolnosci, tak jak materia pozbawiona jest zdolnosci odbijania, jaka posiada wrodzona swiadomosc. Kiedy jednak swiatlo sloneczne dosiegnie krysztalu, odbije on swiatlo, poniewaz ma wrodzona zdolnosc do tego, taka jest jego natura. Zdolnosc ta przejawia sie jako manifestacja wielokolorowego swiatla. W podobny sposób czujace istoty maja zdolnosc wrodzonej swiadomosci. Umysl czujacej istoty odbija swiatlo pierwotnej swiadomosci, a jego potencjal manifestuje sie albo jako projekcja umyslu, albo tez czyste swiatlo rigpy. 4. WIEDZENIE  W buddyzmie sutr naucza sie, ze zwyczajny czlowiek nie moze poznac pustki przez bezposrednie postrzeganie, ale musi oprzec sie na poznaniu dedukcyjnym. Tak w przeszlosci, jak i obecnie toczy sie wielka dyskusja w tradycjach sutr na temat tego, w jaki sposób zastosowac dedukcyjne poznawanie i rozumowanie do rozpoznania pustki, ale malo dyskutuje sie na temat rozpoznania natury umyslu poprzez zmysly. W sutrze tylko jogin, który osiagnal trzecia sciezke, sciezke widzenia, moze w bezposredni, jogiczny sposób poznac pustke. Wtedy osoba ta nie jest juz uznawana za zwyczajna istote. Poglad tradycji dzogczen jest inny. Mówi, ze nie dosyc, iz mozna zrozumiec pustke i przejrzystosc natury umyslu poprzez zmysly, ale nawet, ze latwiej i sluszniej jest uzywac do tego zmyslów niz umyslu konceptualnego. Zmysly sa najblizsza furtka bezposredniego postrzegania, która, zanim nie pochwyci jej konceptualny umysl, jest bardzo bliska czystej swiadomosci. Niektóre komentarze sutr zawieraja krytyke dzogczen, twierdzac, ze praktykujacy dzogczen nadal pograzeni sa w wizjach swiatla, wizjach, które moga miec nawet zwyczajne istoty. Jest jednak tak, jak powinno byc - natura umyslu, która rozpoznajemy, istnieje we wszystkich istotach. Czesto aby cos zrozumiec, opieramy sie na intelekcie, wystarczaja nam pojecia. Nasze uwarunkowanie moze sprawic, iz slyszac pewne slowa, bedziemy przypuszczac, ze rozumiemy, co one oznaczaja, nie doswiadczajac jednak nigdy tego w sposób bezposredni. Zamiast oprzec sie na bezposrednim zrozumieniu prawdy poza koncepcja, siegamy po stworzone przez siebie modele pojeciowe tego, co chcielibysmy zrozumiec. Wtedy bardzo latwo zagubic sie w poruszajacym sie umysle, który myli mape z wlasciwym terenem, albo palec wskazujacy na ksiezyc z samym ksiezycem. Mozemy skonczyc, w imponujacy sposób opisujac prawde, ale nigdy nia nie zyjac. Natury umyslu mozna doswiadczyc poprzez swiadomosc zmyslu wzroku, swiadomosc zmyslu sluchu, swiadomosc zmyslu wechu i tak dalej. Patrzymy okiem, ale nasze oko nie widzi, slyszymy uchem, ale nasze ucho nie slyszy. Natury umyslu mozna doswiadczyc zmyslem wzroku, ale to nie oko doswiadcza, tylko umysl-swiadomosc. Podobnie rzecz ma sie ze wszystkimi bezposrednimi zmyslami percepcji. Forma, która uzyskuje zmysl wzroku swiadomosci, i forma, jaka konceptualny umysl uwaza, ze uzyskalo oko swiadomosci, nie sa takie same. Forma uzyskana bezposrednio przez zmysl wzroku swiadomosci jest blizej podstawowej rzeczywistosci niz modelowanie tego postrzegania, które ma miejsce w umysle konceptualnym. Umysl ten nie jest bowiem zdolny do bezposredniego postrzegania, rozpoznaje rzeczy tylko przez wyprojektowane wyobrazenia mentalne i poprzez jezyk, który sam w sobie jest dualistyczny. Na przyklad, zmysl wzroku swiadomosci widzi zjawisko, które nazywamy “stól". To, co postrzega, nie jest “stolem", ale jaskrawym, zmyslowym doswiadczeniem swiatla i koloru. Umysl konceptualny nie postrzega w sposób bezposredni surowego i zywego zjawiska, które tworzy doswiadczenie oka swiadomosci, stwarza natomiast mentalne wyobrazenie tego, czego doswiadcza oko swiadomosci. Twierdzi, ze widzi stól, ale tak naprawde widzi umyslowe wyobrazenie stolu. Jest to punkt krytyczny, gdzie rozchodza sie umysl konceptualny i bezposrednie postrzeganie. Kiedy oko jest zamkniete, “stól" nie moze zostac bezposrednio poznany, nie stanowiac juz czesci bezposredniego doswiadczenia zmyslów, na które oddzialuje. Umysl konceptualny moze jednak caly czas projektowac wyobrazenie stolu, które nie bedzie tym samym, co bezposrednio postrzegane zjawisko. Umysl konceptualny nie musi kierowac sie zmyslowym “tu i teraz", ale moze istniec w swoich wlasnych wytworach. Owa zdolnosc umyslu konceptualnego do modelowania bezposredniego doswiadczenia, chociaz ma dla nas, ludzi nieoceniona wartosc, jest przyczyna jednej z najbardziej uporczywych przeszkód w praktyce. Przed i po bezposrednim doswiadczeniu natury umyslu zwyczajny umysl próbuje upojeciowic doswiadczenie. Doswiadczenie rigpy jest zatem na poczatku zaslaniane formami, myslami i dualistycznym stosunkiem do doswiadczonych zjawisk i nie moze byc przezywane w sposób bezposredni. Mozemy sadzic, iz znamy nature umyslu, podczas gdy w rzeczywistosci jedynie doswiadczamy relacji do pojecia. Nie zrozumcie przez to jednak, ze bezposrednie zmyslowe doswiadczenie jest samo w sobie natura umyslu. Nawet wtedy bowiem, kiedy postrzeganie jest bardzo “surowe", mamy tendencje do subtelnego utozsamiania sie z postrzegajacym podmiotem i nasze doswiadczenie pozostaje w sferze dualizmu. Naga natura umyslu pojawia sie w naprawde pierwszym momencie kontaktu swiadomosci z obiektem oddzialujacym na zmysly. Na przyklad, kiedy jestesmy wielce zaskoczeni, istnieje moment, kiedy wszystkie nasze zmysly otwieraja sie, nie identyfikujemy sie ani z doswiadczajacym ani tez z doswiadczeniem. Zwykle chwila ta to rodzaj nieswiadomosci, poniewaz zwyczajny poruszajacy sie umysl, z którym sie identyfikujemy, zostaje porazony i nieruchomieje. Jezeli spoczniemy w swiadomosci tej chwili, nie bedzie postrzeganego, ani tego, co postrzegane, tylko czysta percepcja i zadnej mysli, zadnego procesu mentalnego, zadnej reakcji ze strony podmiotu na impuls ze strony przedmiotu. Bedzie tylko otwarta, niedualna swiadomosc. Natura umyslu. Rigpa. 5. ROZPOZNAWANIE PRZEJRZYSTOSCI I PUSTKI  Doswiadczenie niedualnej swiadomosci rigp y jest cudowne. Jest to wolnosc od niespokojnych wysilków samsarycznego umyslu, lecz nie jest to nudny spokój, wrecz przeciwnie czysta przytomnosc umyslu: jasna, otwarta, promieniujaca i bloga. Kiedy nie pochlania nas juz egocentryczna bieganina oparta na niepewnosci iluzorycznej jazni, jej pozadaniach i niecheciach, swiat jawi sie w czystosci naturalnego stanu w jaskrawej, pierwotnej manifestacji piekna. Dla praktykujacego, który stabilnie spoczywa w rigpie, wszystkie doswiadczenia pojawiaja sie jako ozdoba natury umyslu, nie zas jako problemy lub iluzja. Rozpoznanie rigpy nie przypomina jednak doswiadczen narkotycznych lub innego rodzaju doswiadczen “na haju". Tego nie mozna znalezc, podejmujac jakies dzialanie lub zmieniajac siebie. Nie jest to trans, wizja lub oslepiajace swiatlo. Jest to cos, co juz mamy, czym jestesmy. Kiedy oczekuje sie rigpy, nie znajduje sie jej. Oczekiwanie zwiazane jest bowiem z iluzja wypatrujemy czegos, omijajac wzrokiem to, co juz jest obecne. Czego mozna oczekiwac od pustki? Niczego. Jezeli jest jakies oczekiwanie, za nim podazy tylko frustracja. Doswiadczenie pustki jest jak doswiadczenie przestrzeni. W bezposrednim rozpoznaniu przestrzeni, samo rozpoznanie jest swietlistoscia, jest to rigpa. Nieznanie jej to ma-rigpa, ignorancja, nasz samsaryczny umysl. Przestrzen stanowi dobra paralele, poniewaz nie ma w niej nic, do czego mozna by sie odniesc. Jest cenna, chociaz jest niczym: mozna w niej zbudowac stupe lub dom. Wszystko mozna zbudowac, jezeli jest na to przestrzen. Przestrzen jest czysta mozliwoscia. Nie ma w góre lub w dól, w srodku i na zewnatrz, zadnych granic ani ograniczen. Sa to wlasciwosci, które przypisujemy przestrzeni, nie sa one jednak wlasciwosciami samej przestrzeni. Malo mozemy powiedziec o przestrzeni, wiec zwykle opisujemy ja w odniesieniu do tego, czym nie jest. Jest rym samym co pustka - chociaz stanowi esencje wszelkiego istnienia, nic nie mozna o niej tak naprawde powiedziec, poniewaz jest poza wszelkimi wlasciwosciami, okresleniami i odniesieniami. Nie istnieje nic ponad to, co istnieje w tej chwili, gdziekolwiek jestesmy i cokolwiek robimy. Spójrz: pusta esencja jest dokladnie tam: spójrz w lewo, w prawo, za siebie, do wewnatrz - pusta istota jest tam. Rigpa, natura naszego wlasnego umyslu, zna te esencje i jest nia. Czasem bardzo pragniemy duchowego doswiadczenia. Jest to oczywiscie dobre, mozemy bowiem praktykowac wzbudzanie wspólczucia, wykonac wizualizacje, cwiczyc szczodrosc i robic wiele innych praktyk. Mozemy pracowac z konceptualna plaszczyzna sciezki lub rozwinac w sobie okreslone wlasciwosci. Z rigpa jednak nie mozna pracowac. Jezeli nie znamy podstawy stanu, w jakim teraz sie znajdujemy, nie bedziemy mogli jej znalezc, dopóki nie przestaniemy jej szukac. Na pewnym poziomie iluzja nie istnieje i nigdy nie istniala. Podstawa wszystkiego jest i zawsze byla czysta. Bezposrednie urzeczywistnienie zawsze jest w zasiegu reki, ale zarazem nieznane dla czlowieka. Kiedy wkraczamy na duchowa sciezke, próbujemy je osiagnac. Próbowanie zawsze sie jednak wiaze z mysleniem i wysilkiem, a to w pewnym sensie dziala przeciwko urzeczywistnieniu rigpy. Rigpe mozna odnalezc, kiedy nie wlozy sie w to zadnego wysilku, nawet wysilku bycia jaznia. Jest calkowitym brakiem wysilku, nie wymyslona i spontanicznie doskonala. Jest bezruchem, w którym wydarza sie aktywnosc, cisza, w której pojawia sie dzwiek i pozbawiona mysli przestrzenia, w której pojawia sie mysl. Koniecznosc usilowania jest karmicznym rezultatem ignorancji-wyrównujemy karme nawykowej ignorancji, próbujac zrozumiec. Rigpa jest jednak poza karma, jest swiadomoscia podstawy, a karma rozgrywa sie w podstawie. Kiedy rozpoznamy i urzeczywistnimy rigpe, przestaniemy utozsamiac sie z karmicznym umyslem. To, czego szukamy, jest blizej niz nasze wlasne mysli, niz nasze doswiadczenie, poniewaz przejrzyste swiatlo jest podstawa wszelkiego doswiadczenia. Tak wiec, co rozumiemy przez “doswiadczenie przejrzystego swiatla'? Nie jest to w rzeczywistosci doswiadczenie, ale przestrzen, w której pojawia sie podmiotowosc, sen, snienie i doswiadczenia codziennego zycia. Spimy i snimy w swietlistosci kunszi, esencji przytomnosci umyslu, a nie doswiadczenia kunszi w nas. Tylko z naszej ograniczonej perspektywy uwazamy, ze jest to doswiadczenie, które posiadamy. Kiedy poruszajacy sie umysl rozpuszcza sie w czystej swiadomosci rigpy, widzimy swiatlo, które bylo tam od zawsze, urzeczywistniamy to, czym juz jestesmy. Mozemy sadzic, ze jest to “nasze doswiadczenie", ze jest to cos, co wytworzylismy przez praktyke-w rzeczywistosci tak jednak nie jest. To przestrzen, w której pojawiaja sie doswiadczenia, poznaje sama siebie. Rigpa syna poznaje rigpe matki, czysta swiadomosc rozpoznaje siebie. RÓWNOWAGA Zwykle o przejrzystym swietle mówi sie w pewnych kategoriach - pustki i przejrzystosci lub otwartosci i swietlistosci. Chociaz te dwa aspekty stanowia jednosc, która nigdy nie byla rozdzielona, aby praktyka byla latwiejsza, mozemy uznac je za dwie wlasciwosci, które trzeba zrównowazyc. Pustka bez swiadomosci jest jak sen ignorancji: mrok pozbawiony doswiadczenia, wszelkich rozróznien, zjawisk i tak dalej, ale równiez pozbawiony swiadomosci. Przejrzystosc bez pustki jest jak skrajne pobudzenie, w którym doswiadczane zjawiska fizyczne i umyslowe traktowane sa jako namacalne i trwale, uderzajac w nasza swiadomosc z uporem goraczkowego snu. W nocy efektem tego stanu jest bezsennosc. Zadna z tych dwóch skrajnosci nie jest wiec dobra. Musimy je zrównowazyc w taki sposób, aby ani nie tracic swiadomosci, ani nie wpasc w pulapke iluzji, ze wszystko, co sie pojawia, jest trwale i istnieje w sposób niezalezny. ROZRÓZNIANIE Rigpy nigdy sie nie traci, nigdy tez rigpa nie zamienia sie w nie-rigpe. Sama podstawa naszej istoty jest wszechprzenikajaca, istniejaca sama z siebie pusta, pierwotna swiadomoscia. Musimy zapytac siebie, czy w bezposredni sposób znamy owa pierwotna swiadomosc, czy tez jestesmy z niej wytraceni przez ruch zwyczajnego umyslu? I kazdy z nas musi sam sobie na to pytanie odpowiedziec, nikt za nas tego nie zrobi. Kiedy angazujemy sie w wewnetrzne procesy, nie spoczywamy w rigpie, poniewaz nie zachodza w niej zadne procesy. Sa one funkcja konceptualnego, poruszajacego sie umyslu. Rigpa jest bez wysilku, jest jak poranne niebo: czyste, rozlegle, przestrzenne, przejrzyste, zbudzone, swieze i spokojne. Chociaz nie posiada w rzeczywistosci zadnych wlasciwosci i cech, to sa to okreslenia, w oparciu o które praktykujacy powinien, jak sugeruja nauki, sprawdzic swoje wlasne doswiadczenia. 6. JAZN  Slowo jazn bylo i jest definiowane w rózny sposób przez rózne systemy religijne i filozoficzne, od starozytnosci do czasów wspólczesnych. Buddyzm Bon kladzie ogromny nacisk na doktryne nie-jazni czy inaczej pustki (sunjata), która jest ostateczna prawda wszystkich zjawisk. Bez zrozumienia pustki trudno jest odciac korzen egoistycznej jazni i wyzwolic sie od jej ograniczen. Studiujac nauki, mozemy jednak równiez przeczytac na temat samowyzwolenia i samourzeczywistnienia. Jednoczesnie w oczywisty sposób wydaje sie, ze jestesmy jaznia. Mozemy dowodzic i przekonywac innych, ze nie mamy jazni, ale kiedy nasze zycie jest zagrozone albo ktos nam cos odbiera, jazn, o której twierdzimy, ze nie istnieje, moze sie niezle przestraszyc lub zmartwic. Wedlug nauk buddyzmu bon zwyczajna jazn istnieje, w przeciwnym razie nikt nie tworzylby karmy, cierpial i znajdowal wyzwolenie. To wrodzona jazn nie istnieje. Brak wrodzonej jazni oznacza, ze nie ma zadnej rdzennej, odrebnej jednostki, która pozostaje niezmienna wraz z uplywem czasu. Chociaz natura umyslu sie nie zmienia, nie powinno sie jej mylic z odrebna jednostka, “jaznia", odrobina niezniszczalnej swiadomosci, która jest “mna". Natura umyslu nie jest wlasnoscia czlowieka, nie jest tez czlowiekiem. Jest natura samego czucia i jest taka sama dla wszystkich zyjacych istot. Odniesmy sie ponownie do przykladu z odbiciem w lustrze. Jezeli skupimy sie na odbiciach, mozemy powiedziec, ze tutaj oto istnieje jedno odbicie, a tam drugie, wskazujac na dwa rózne wyobrazenia. One zwiekszaja sie i zmniejszaja, przychodza i odchodza, a my mozemy podazac za nimi w lustrze, jakby byly odrebnymi istotami. Sa jak zwyczajna jazn, nie sa jednak odrebnymi jednostkami, ale gra swiatla, nienamacalnymi iluzjami pojawiajacymi sie w pustej swietlistosci lustra. Istnieja jako oddzielne jednostki tylko poprzez uznanie ich za takie. Odbicia stanowia manifestacje natury lustra, tak jak zwyczajna jazn jest manifestacja, która powstaje, spoczywa i z powrotem rozplywa sie w pustej przejrzystosci podstawy egzystencji, kunszi. Zarówno zwyczajna jazn, z która sie normalnie utozsamiasz, i poruszajacy sie umysl, który ja wywoluje, sa plynne, dynamiczne, tymczasowe, pozbawione substancji, zmienne, nietrwale i pozbawione wrodzonej egzystencji, tak jak odbicia w lustrze. Mozesz to zobaczyc na podstawie swojego wlasnego zycia. Wyobraz sobie, ze wypelniasz formularze z informacjami na temat siebie. Wymieniasz swoje imie, plec, wiek, adres, miejsce pracy, stan cywilny i opisujesz swój wyglad. Robisz testy, które okreslaja twoja osobowosc i iloraz inteligencji. Zapisujesz swoje cele, pragnienia i obawy, filozofie zycia, mysli i systemy wartosci. Teraz wyobraz sobie, ze te wszystkie rzeczy zostaja tobie odebrane. Co zostalo? Zabierz wiec jeszcze wiecej - przyjaciól, ubrania, dom i ojczyzne. Wyobraz sobie, ze tracisz zdolnosc do mówienia, myslenia slowami. Tracisz swoje wspomnienia, tracisz zmysly. Gdzie jest twoja jazn? Czy jest nia twoje cialo? A co staloby sie, gdybys stracil rece i nogi, zyl ze sztucznym sercem, byl podlaczony do respiratora, cierpial na uszkodzenie mózgu i twój umysl nie funkcjonowalby prawidlowo? Kiedy przestajesz byc jaznia? Jezeli zaczniesz po kolei obierac sie z warstw tozsamosci i wlasciwosci, w pewnym momencie nic z nich nie zostanie. Nie jestes ta sama jaznia, która byles, jak miales roczek lub dziesiec lat. Nie jestes ta sama jaznia, jaka byles nawet godzine temu. Nie istnieje nic, co nie ulegaloby zmianie. W momencie smierci znikaja ostatnie resztki tego, co wydawalo sie byc niezmienna jaznia. Kiedy sie odradzamy, mozemy byc calkiem inna istota, z innym cialem, plcia, innymi zdolnosciami umyslowymi. Nie chodzi o to, ze nie jestes czlowiekiem - oczywiscie jestes - ale wszyscy ludzie pozbawieni sa niezaleznej, wrodzonej egzystencji. Zwyczajna jazn jest zasadniczo uwarunkowana, istnieje jako pojecie wymyslane chwila po chwili, jak strumien mysli, który nieprzerwanie powstaje w przejrzystosci umyslu albo bezustanne manifestacje wyobrazen w lustrze. Mysli istnieja jako mysli, ale kiedy zbada sie je w medytacji, rozplywaja sie one w pustce, z której powstaly. Tak samo rzecz sie ma ze zwyczajnym umyslem - kiedy naprawde gleboko sie go zbada, okaze sie, ze jest to tylko pojecie przypisane luzno zdefiniowanemu zbiorowi bezustannie zmieniajacych sie wydarzen. I tak samo, jak mysli wciaz powstaja, równiez bez przerwy powstaja nasze tymczasowe tozsamosci. Bledna identyfikacja ze zwyczajna jaznia, traktowanie siebie jako podmiotu otoczonego przez przedmioty jest podstawa dualistycznego postrzegania i fundamentalna dwudzielnoscia, na której opiera sie nieskonczone cierpienie samsary 7. JAZN BEZISTOTOWA, PARADOKS  Ale w jaki sposób, jezeli podstawa czlowieka jest czysta, pusta swiadomosc, moze w ogóle istniec zwyczajna jazn i poruszajacy sie umysl? Podam przyklad oparty na doswiadczeniach, jakie wszyscy posiadamy: kiedy snimy, manifestuje sie caly swiat, w którym mozemy miec jakiekolwiek doswiadczenia. W czasie snienia identyfikujemy sie z jednym podmiotem, ale istnieja tez inne istoty, pozornie od nas oddzielone, posiadajace swoje wlasne doswiadczenie i wydajace sie tak samo rzeczywiste jak jazn, z która sie utozsamiamy. Pozornie istnieje równiez swiat materialny: podloga utrzymuje nas w pozycji stojacej, nasze cialo ma okreslone doznania: mozemy jesc i dotykac. Kiedy sie budzimy, zdajemy sobie sprawe z tego, ze sen byl jedynie projekcja naszego wlasnego umyslu, wydarzyl sie w naszym umysle i zostal uczyniony z energii naszego umyslu. My jednak dalismy mu sie zwiesc, reagujac na stworzone w ten sposób wyobrazenia tak, jakby byly prawdziwe i istnialy na zewnatrz nas. Nasz umysl jest wiec w stanie stworzyc sen i identyfikowac sie z jedna z istot, która w tym snie umieszcza, jednoczesnie nie utozsamiajac sie z innymi istotami. We snie mozemy nawet identyfikowac sie z takimi podmiotami, które znacznie róznia sie od tego, jacy jestesmy w codziennym zyciu. Jako zwyczajne istoty w ten sam sposób utozsamiamy sie teraz ze zwyczajna jaznia, która jest równiez projekcja umyslu. Reagujemy na pozornie istniejace obiekty i zjawiska, które sa kolejnymi projekcjami umyslu. Podstawa egzystencji (kunszi) posiada zdolnosc manifestowania wszystkiego, co istnieje, nawet istot, które zostaja oderwane od jej prawdziwej natury, tak jak nasz umysl moze projektowac we snie istoty, które pozornie sa od nas oddzielone. Kiedy sie przebudzamy, sen, który stanowi nasza zwyczajna jazn, rozplywa sie w czystej pustce i swietlistej przejrzystosci.

SLOWO KONCOWE 

Praktyki jogi snu i snienia nie sa powszechnie wykonywane przez Tybetanczyków Nie przekazuje sie ich tym, którzy niedawno zaczeli praktykowac, ani nie naucza publicznie. Jednakze swiat sie zmienia. Przekazuje te nauki, poniewaz wielu ludzi na Zachodzie interesuje sie snami, snieniem i praca ze snami, chociaz zwykle zainteresowanie to ogranicza sie do wymiaru psychologicznego. Przedstawiajac te nauki, mam nadzieje, ze ludzie ci zaczna pracowac ze snami na glebszym poziomie. Praca ze snami na plaszczyznie psychologicznej jest oczywiscie jak najbardziej dobra, poniewaz stwarza wiecej szczescia w samsarze. Jezeli jednak naszym celem jest pelne urzeczywistnienie, musimy troche bardziej popracowac. Tutaj szczególnie wazna staje sie joga snu. Praktyka ta jest sercem Wielkiej Doskonalosci, dzogczen, która mozna podsumowac nastepujacymi slowy: w kazdej chwili zycia - w ciagu dnia, w czasie spania i snienia - spoczywaj w czystej, niedualnej swiadomosci. Jest to pewna droga do oswiecenia, która podazali wszyscy urzeczywistnieni mistrzowie, esencja jogi snu. W jaki sposób mozesz doswiadczyc przejrzystego swiatla? Mysle, ze nalezaloby zastanowic sie nad rym pytaniem, poniewaz dotyczy ono postawy wobec nauk. Wszystkie nauki maja te sama esencje - rigpe, przejrzyste swiatlo. Bez wzgledu na to, ile wysilku bedziesz wkladac w ich studiowanie, ile przeczytasz tekstów i ile otrzymasz przekazów, nie dojdziesz do sedna sprawy, jesli nie poznasz owej esencji. Tybetanczycy maja nastepujace powiedzenie: “Mozesz otrzymywac tak wiele nauk, ze od dotykania waza inicjacyjna splaszczy ci sie glowa, ale jezeli nie znasz esencji, nic sie zmieni". Kiedy w sposób bezposredni nie poznalo sie natury umyslu, zrozumienie nauk moze sprawiac pewne trudnosci. Mozna odniesc wrazenie, ze mówia one o czyms niemozliwym do zrealizowania, poniewaz natura umyslu wykracza poza konceptualny umysl, który nie jest w stanie jej ogarnac. Próba uchwycenia natury umyslu poprzez pojecia jest jak próba zrozumienia istoty slonca przez analizowanie cieni: czegos mozna sie dowiedziec, ale nie pozna sie istoty slonca. Aby wykroczyc poza poruszajacy sie umysl i bezposrednio poznac nature umyslu, niezbedna jest praktyka. Niektórzy ludzie czuja sie przytloczeni wszystkimi naukami, które nagromadzili. Jest to dowodem na to, iz nie zrozumieli istoty sciezki. Studiuj i otrzymuj nauki, ale jednoczesnie rozwin silne zrozumienie, ze mozesz wziac z nich to, co wesprze twoja wlasna praktyke. Kiedy naprawde zrozumiesz i zastosujesz nauki, nie bedziesz traktowal ich wykonywania jako obowiazku, który na tobie ciazy. Sa one bowiem sciezka do wolnosci, która podazanie powinno dawac radosc. Kiedy ktos odczuwa je jako ciezar, oznacza to, ze ugrzazl w samej li tylko ich formie, nie rozumiejac ich celu. Wazne jest to, aby nauczyc sie przenikac do samej istoty nauk, nie poprzez slowa i koncepcje, ale przez doswiadczenie. Z drugiej strony, nie wpadaj w pulapke praktyki. Co to oznacza? Jezeli w wyniku jej wykonywania nie pojawia sie zadne efekty i nie zauwazysz zadnych zmian na lepsze, oznacza to, ze praktyka nie dziala. Jezeli wykonujesz wszystko, co trzeba w praktyce, bez zrozumienia, w rzeczywistosci nie praktykujesz. Niewiele osiagniesz przez samo tylko wykonywanie rytualów. Musisz przeniknac praktyke zrozumieniem, stwierdzic, jaka jest jej esencja i w jaki sposób ja zastosowac. Dharma jest naprawde niezwykle elastyczna. Nie oznacza to jednak, ze masz calkowicie porzucic tradycje i stworzyc swoja wlasna. Te praktyki sa bardzo mocne i skuteczne. Sa srodkiem, dzieki któremu niezliczona liczba ludzi osiagnela wyzwolenie. Jesli praktyka nie dziala, eksperymentuj z nia, aby odkryc, jaki jest jej prawdziwy cel. Najlepiej skonsultuj sie ze swoim nauczycielem. Kiedy naprawde zrozumiesz istote praktyk, odkryjesz, ze ich forma nie sprawia ci trudnosci - to zastosowanie tej formy trzeba udoskonalic. Praktyka jest dla ciebie, a nie ry dla niej. Naucz sie jej formy, zrozum jej cel, zastosuj to zrozumienie i osiagnij okreslony efekt. Gdzie ostatecznie konczy sie praktyka? W czasie procesu umierania, w stanie posrednim, w bardo. Bardo po smierci jest jak glówny port lotniczy, przez który kazdy musi przejsc w czasie podrózy. Jest to linia graniczna pomiedzy samsara a nirwana. Zdolnosc do spoczywania w niedualnej przytomnosci umyslu to paszport, który pozwala przejsc do nirwany. Jezeli nigdy nie doswiadczyles przejrzystego swiatla w czasie snu, trudno bedzie ci wyrwac sie w bardo z samsary- to tak, jakby przejrzyste swiatlo przyslanial gleboki sen, jakby gruby koc mysli zakrywal rigpe. Jezeli mozesz polaczyc sie z przejrzystym swiatlem w czasie snu, bedziesz umial to zrobic takze w chwili smierci. Polaczenie sie z przejrzystym swiatlem jest jak zdanie poszczególnych kolokwiów w ciagu semestru jezeli je zaliczyles, prawdopodobnie zdasz tez egzamin koncowy, który odbedzie sie w bardo. Polaczenie sie z przejrzystym swiatlem w czasie smierci oznacza, ze odnalazles w sobie budde i byles w stanie bezposrednio urzeczywistnic, ze wszystko, co sie pojawia, jest tylko bezistotowym zjawiskiem. Rigpa trwa z tego swiata do kolejnego. Praktykuj wiec, aby doswiadczyc jej teraz, stac sie nia i spoczywac w niej. To jest wlasnie sciezka, ciaglosc przejrzystosci i nieprzerwanej madrosci. Wszystkie istoty, które osiagnely oswiecenie i staly sie buddami, przekroczyly granice i wkroczyly w przejrzyste swiatlo. Wiedz wiec, na co sie przygotowujesz. Spróbuj ogarnac calosc nauk, zobacz, na jakim etapie sciezki jestes i dokad podazasz. Wówczas bedziesz wiedzial, jak stosowac nauki, kiedy czego uzywac i jakie beda tego rezultaty. Nauki sa jak mapa, która mówi ci, dokad isc, gdzie odnalezc to, czego szukasz. Mapa wszystko wyjasnia. Bez niej mozesz sie zgubic. Módl sie o zlaczenie z przejrzystym swiatlem podczas umierania. Módl sie o to, aby kazdy w momencie snienia polaczyl sie z prawdziwa natura swojego umyslu. Sila modlitwy jest ogromna. Kiedy sie modlisz, rozwijasz postanowienie, a urzeczywistnienie tego, o co sie modlisz, przybliza sie. Kazdy czlowiek przezywa chwile spokoju i radosci. Jesli przejrzyste swiatlo jest dla ciebie celem zbyt odleglym, postaraj sie po prostu nieprzerwanie utrzymywac pozytywne doswiadczenia spokoju i radosci. Moze odczuwasz radosc, kiedy przypominasz sobie swojego mistrza lub dakinie, lub jestes szczesliwy, kiedy podziwiasz piekno natury. Niech wykonywanie tych czynnosci stanie sie praktyka. Nieustannie wzbudzaj wdziecznosc i doceniaj wartosc kazdej chwili zycia. Przejrzyste swiatlo jest szczytem mistycznych doswiadczen, najwyzsza radoscia i najwiekszym spokojem. Postaraj sie wiec utrzymywac radosc i spokój, niech te wlasciwosci stana sie wsparciem w rozwijaniu ciaglosci przytomnosci umyslu. Poczuj je w swoim ciele, ujrzyj je w swiecie i zycz ich innym. Rozwiniesz w ten sposób swiadomosc, jednoczesnie wzbudzajac wspólczucie i pozytywne wlasciwosci. Ciaglosc jest kluczem do polaczenia zycia z praktyka. Kiedy rozwiniesz postanowienie i przytomnosc umyslu, owa ciaglosc równiez sie rozwinie. Wówczas zmieni sie twoje zycie, bedziesz równiez wywieral pozytywny wplyw na otoczenie. Joga snienia i joga snu sa metodami rozpoznania przejrzystego swiatla i spoczywania w nim bez przerwy-w ciagu dnia, w czasie medytacji, w czasie snienia, snu i smierci. Zasadniczo nauki maja pomóc nam rozpoznac nature umyslu, zrozumiec i pokonac przeszkody w praktyce, oraz w pelni spoczywac w rigpie. Tych samych metod mozemy tez uzyc w celu wzmocnienia radosci, znalezienia spokoju w zgielku wspólczesnego swiata oraz aby dobrze zyc, doceniajac kazda cudowna chwile ludzkiej egzystencji. Wielcy mistrzowie napisali, iz urzeczywistnienie jogi snu zabralo im wiele lat ciaglej praktyki. Nie zniechecaj sie wiec, jezeli nie bedziesz mógl tego doswiadczyc za pierwszym lub nawet setnym razem - samo próbowanie przynosi bowiem korzysci. Wszystko, co wprowadza wieksza swiadomosc w twoje zycie, jest dobre. Urzeczywistnienie celu wymaga trwalego postanowienia i dlugotrwalej praktyki, nie pozwalaj wiec sobie na zniechecenie. Calkowicie zaangazuj sie w praktyke - majac silne postanowienie i praktykujac z radosnym wysilkiem, z pewnoscia odkryjesz, ze zycie zmienia sie na lepsze i na pewno urzeczywistnisz cel. Mam nadzieje, ze ci, którzy przeczytali te ksiazke, odkryja nowe mozliwosci, jakie daje sen, snienie, i ze wiedza ta pomoze im poprawic jakosc codziennego zycia i w koncu doprowadzi ich do oswiecenia.

ZALACZNIK: ZARYS PRAKTYKI JOGI SNIENIA CZTERY PRAKTYKI PODSTAWOWE  

Przemiana sladów karmicznych W ciagu dnia nieprzerwanie badz swiadomy, ze wszystkie doswiadczenia sa snem. Traktuj wszystkie rzeczy jako obiekty ze snu, wszystkie wydarzenia jako wydarzenia ze snu, a wszystkich ludzi jako ludzi ze snu. Wyobrazaj sobie równiez, ze twoje wlasne cialo jest pólprzezroczyste i iluzoryczne. Przez caly dzien wyobrazaj sobie, ze znajdujesz sie w swiadomym snie. Niech nie zamieni sie to jednak w mechaniczne powtarzanie formulki. Za kazdym razem, kiedy mówisz sobie “To jest sen", stawaj sie bardziej przytomny. Wlacz w to doswiadczenie cialo i zmysly. Usuwanie przyciagania i niecheci Traktuj wszystkie rzeczy, które wywoluja pozadanie i przywiazanie, jako iluzoryczne, puste zjawiska ze snu. Wlasne reakcje na nie równiez rozpoznaj jako sen: wszystkie emocje, ocenianie, “lubie" i “nie lubie", wszystko to snisz. Jezeli natychmiast po przypomnieniu sobie, ze twoja reakcja jest snem, pozadanie i przywiazanie sie zmniejsza, mozesz byc pewien, ze wykonujesz te praktyke prawidlowo. Wzmacnianie postanowienia Przed pójsciem spac dokonaj przegladu dnia i sprawdz, jak wykonywales praktyki. Niech pojawia sie wspomnienia dnia-rozpoznaj je jako wspomnienia ze snu. Wzbudz silne postanowienie, zeby pozostac swiadomym równiez we snie. Wlóz w nie cale swoje serce i módl sie mocno o powodzenie. Rozwijanie pamieci i radosnego wysilku Dzien rozpocznij od silnego postanowienia utrzymywania praktyki. Zanalizuj ubiegla noc i badz szczesliwy, jezeli pamietasz sny albo byles swiadomy w czasie snienia. Ponownie postanów, ze bedziesz praktykowal - ze bedziesz przytomny, jezeli we snie nie byles, albo ze nadal bedziesz rozwijac swiadomosc umyslu, której doswiadczyles we snie. O kazdej porze dnia módl sie o powodzenie w praktyce. Wzbudz jak najmocniejsze postanowienie, jest to bowiem klucz do praktyki. PRAKTYKI PRZYGOTOWAWCZE PRZED SNEM  Dziewiec oczyszczajacych oddechów Przed polozeniem sie spac usiadz w pozycji medytacyjnej i wykonaj dziewiec oczyszczajacych oddechów. Guru joga Wykonaj guru joge. Wzbudz silne oddanie, a nastepnie stop swój umysl z czysta swiadomoscia mistrza - absolutnego mistrza, którym jest pierwotna swiadomosc, twoja prawdziwa natura. Ochrona Przyjmij odpowiednia pozycje lezaca: mezczyzni na prawym boku, kobiety na lewym. Wyobraz sobie, ze wokól ciebie gromadza sie dakinie, aby ciebie chronic. Wykorzystaj wyobraznie, aby przemienic sypialnie w bezpieczne, swiete miejsce. Spowolnij oddech i uspokój umysl, obserwujac go, az sie rozluznisz i doswiadczysz przytomnosci umyslu. Nie pochwyca cie juz jego fantazje. Postanów jeszcze, ze bedziesz mial przejrzyste sny, ze zapamietasz i rozpoznasz w czasie snienia, ze sen jest snem. PRAKTYKI GLÓWNE  Wprowadzanie swiadomosci do kanalu centralnego Jest ta praktyka pierwszej czesci nocy. Skoncentruj sie na czystej, pólprzezroczystej literze A w osrodku gardla, która zabarwiona jest na czerwono od czterech platków lotosu, na których spoczywa. Stop sie z czerwonym swiatlem. Zwiekszanie przejrzystosci Mniej wiecej dwie godziny pózniej obudz sie. Przyjmujac ponownie pozycje lwa, wykonaj siedem oddechów. Zasypiajac, skup sie na bialym tigle w czakrze czola. Niech biale swiatlo rozpusci wszystko, az ty i ono staniecie sie jednym. Wzmacnianie przytomnosci Po nastepnych dwóch godzinach zbudz sie ponownie. Polóz sie na wysokiej poduszce i luzno skrzyzuj nogi tak, aby bylo ci wygodnie. Skoncentruj sie na czarnej sylabie HUNG w czakrze serca. Wykonaj dwadziescia jeden wolnych, spokojnych oddechów. Stop sie z czarnym HUNG i zasnij. Rozwijanie nieustraszonosci Po kolejnych dwóch godzinach zbudz sie jeszcze raz. Nie musisz przyjmowac zadnej okreslonej pozycji ciala i w zaden specjalny sposób oddychac. Skup sie na czarnym, swietlistym tigle w czakrze tajemnej, znajdujacej sie za genitaliami. Stop sie z czarnym swiatlem i zasnij. Po kazdym przebudzeniu staraj sie byc przytomny i w pelni zaangazowany w praktyke. Rano, po ostatecznym obudzeniu sie, od razu badz swiadomy. Zanalizuj przebieg nocy, wzbudz postanowienia i nadal wykonuj praktyke. Dodatkowo dobrze jest przeznaczyc troche czasu w ciagu dnia, aby wykonac praktyke uspokajania umyslu (szine). Pomoze to wyciszyc i skoncentrowac umysl i korzystnie wplynie na inne praktyki. Najwazniejsza rzecza zarówno w przygotowaniu, jak i w praktykach glównych jest utrzymywanie przytomnosci umyslu jak najdluzej w ciagu dnia i nocy. Jest to esencja zarówno jogi snienia, jak i jogi snu.

SLOWNIK 

bardo (tyb., bar do; skt., antarabhava). Bardo oznacza “stan posredni" i okresla kazdy przejsciowy stan egzystencji - zycie, medytacje, sen, smierc - ale najczesciej oznacza stan posredni pomiedzy smiercia a kolejnymi narodzinami. Bon (tyb., bon). Jest to rdzenna tradycja duchowa Tybetu, obecna zanim jeszcze buddyzm przywedrowal z Indii. Chociaz uczeni nie zgadzaja sie co do jego poczatków, wedlug samej tradycji jest to nieprzerwana linia przekazu rozpoczynajaca sie siedemnascie tysiecy lat temu. Tradycja Bon podobna jest do szkól buddyzmu tybetanskiego, szczególnie szkoly ningma. Wyróznia sie charakterystyczna ikonografia, bogata tradycja szamanisryczna i odrebna linia przekazu siegajaca Buddy Szenraba Miwoche (czyt. Milocze), a nie Buddy Siakjamuniego. Dziewiec pojazdów Bon zawiera nauki na tematy praktyczne, takie jak gramatyka, astrologia, medycyna, przepowiadanie przyszlosci, uspokajanie duchów itp., nauki o logice, epistemologii, metafizyce, rózne poziomy tantry oraz pelna linie przekazu Wielkiej Doskonalosci (dzogczen). czakra (tyb., khor-lo; skt., cakra). W doslownym tlumaczeniu “kolo" lub “okrag". Jest to sanskryckie slowo okreslajace osrodek energetyczny w ciele, czyli miejsce, gdzie spotyka sie wiele kanalów energetycznych (tsa). Rózne systemy medytacyjne pracuja z róznymi czakrami. czod (tyb., gcod). Doslownie “odcinac" lub “przecinac". Praktyka znana równiez jako “celowe wykorzystywanie strachu" i “rozwijanie szczodrosci". Jest to praktyka rytualna, majaca na celu usuniecie przywiazania do wlasnego ciala i ego poprzez wspólczujace ofiarowanie innym istotom wszystkiego, czym sie jest. W czasie jej wykonywania praktykujacy przywoluje rózne kategorie istot, po czym wyobraza sobie, ze rozcina swoje cialo na kawalki i przeksztalca je w rózne przedmioty i ofiarne substancje. Praktyka czod wykorzystuje harmonijne spiewanie, granie na bebenkach, dzwonkach i rogach. Zazwyczaj wykonywana jest w miejscach, które wywoluja strach, na przyklad w kostnicach, na cmentarzach i na odleglych górskich przeleczach. dakini (tyb., mikhagro ma). Tybetanskim odpowiednikiem dakini jest khandroma, co w doslownym tlumaczeniu oznacza “podniebna podrózniczka". “Niebo" odnosi sie do pustki - dakini podrózuje w pustce, co oznacza, ze dziala w pelnym urzeczywistnieniu, absolutnej rzeczywistosci. Dakini moze byc kobieta, która urzeczywistnila swoja prawdziwa nature, lub inna istota plci zenskiej, boginia, lub tez bezposrednia manifestacja oswieconego umyslu. Slowo to równiez okresla kategorie istot, które rodza sie w czystej krainie dakin. dharma (tyb., czos). Bardzo szeroki termin o wielu znaczeniach. W kontekscie tej ksiazki, dharma oznacza zarówno nauki duchowe, które pochodza od Buddy, jak i sama duchowa sciezke. Oznacza równiez istnienie. dharmakaja (tyb., szos skif). Mówi sie, ze Budda ma trzy ciala (koje): dharmakaje, sambhogakaje i nirmanakaje. Dharmakaja, czesto tlumaczona jako “cialo prawdy", oznacza absolutna nature buddy, której doswiadczaja wszyscy buddowie i która jest taka sama, jak absolutna natura wszystkiego, co istnieje - pustka. Dharmakaja jest niedualna, pozbawiona pojeciowosci i wszelkich wlasciwosci (Zobacz równiez sambhogakaja i nirmanakaja). dzogczen (tyb., rdzogs czen). “Wielka doskonalosc" lub “wielkie spelnienie". Dzogczen uwaza sie za najwyzsza nauke i praktyke zarówno tradycji Bon, jak i w szkole buddyzmu ningma tybetanskiego. Jej podstawowa doktryna mówi, ze rzeczywistosc, równiez istoty, sa juz zupelne i doskonale, ze nic nie trzeba przeksztalcac (jak w tantrze), niczego porzucac (jak w sutrze), ale tylko rozpoznac, czym naprawde jest. Podstawowa praktyka dzogczen jest “samowyzwolenie": pozwalanie, aby wszystko, co pojawi sie w doswiadczeniu, istnialo takie, jakie jest, bez przerabiania przez konceptualny umysl, bez przyciagania i niecheci. gong-ter (tyb., gonggter). W kulturze tybetanskiej istnieje tradycja term: mistrzowie danej epoki ukrywaja przedmioty, teksty i nauki, aby przyniosly one pozytek istotom w przyszlosci, kiedy zostana one znalezione. Tantryczni mistrzowie, którzy odkrywaja termy, zwani sa tertonami, odkrywcami skarbów Termy byly ukrywane i moga byc znalezione w róznych miejscach, takich jak jaskinie, cmentarze, lasy, w zywiolach na przyklad wody, ziemi lub przestrzeni lub tez otrzymane w snach i wizjonerskich doswiadczeniach. Moga byc równiez odkryte bezposrednio na glebokich poziomach swiadomosci. Ten ostatni przypadek zwany jest gong-ter: skarb umyslu. jalus (tyb., ja lus [prawdop. czyt. dzalus]). “Teczowe cialo". Oznaka pelnego urzeczywistnienia w dzogczen. Urzeczywistniony praktykujacy, nie zwiazany juz iluzja rzeczywistego istnienia zjawisk i dualizmami takimi jak umysl i materia, w chwili smierci uwalnia energie zywiolów, która tworzy cialo fizyczne. Cialo sie rozpuszcza, pozostawiajac tylko wlosy i paznokcie, a prakrykujary swiadomie wkracza w proces smierci. jidam (tyb., yid dam; skt., devata). Jest to bóstwo opiekuncze lub bóstwo medytacyjne, ucielesniajace aspekt oswieconego umyslu. Istnieja cztery kategorie jidamów: lagodne, pomnazajace, pelne mocy i gniewne. Jidamy manifestuja sie w róznych formach, aby pokonac okreslone negatywne moce. jogin (tyb., rnal fijor pa). Mezczyzna praktykujacy jogi medytacyjne, na przyklad joge snienia i snu. jogini (tyb., rnal'bjor ma). Kobieta praktykujaca jogi medytacyjne. kanal (tyb., tsa; skt., nddi). Kanaly sa “zylami" w systemie obiegu energii w ciele, przez które przeplywaja prady subtelnej energii, która podtrzymuje i ozywia zycie. Chociaz same kanaly maja forme energetyczna i nie mozna ich odnalezc na plaszczyznie fizycznej, w wyniku praktyki lub dzieki naturalnej wrazliwosci mozna ich doswiadczyc. karma (tyb., las). W doslownym tlumaczeniu oznacza “dzialanie", ale szerzej odnosi sie do prawa przyczyny i skutku. Kazde dzialanie cialem, mowa lub umyslem stanowi “ziarno", które przyniesie w przyszlosci “owoc" w postaci okreslonych rezultatów, kiedy zbiegna sie odpowiednie warunki niezbedne do jego przejawienia sie. Pozytywne dzialania przynosza pozytywne rezultaty, czyli szczescie, a negatywne dzialania - negatywne rezultaty, czyli nieszczescie. Karma nie oznacza, ze zycie jest z góry ustalone, ale ze nasze obecne uwarunkowanie stanowi rezultat dawniejszych dzialan. karmiczny slad (tyb., bag czags). Kazde wykonane dzialanie fizyczne, werbalne lub mentalne, jezeli bylo zamierzone i nawet subtelnie zabarwione niechecia lub pozadaniem, zostawia slad w strumieniu umyslu. Nagromadzenie tych sladów karmicznych warunkuje kazde doswiadczenie, w sposób pozytywny lub negatywny. kunszi (tyb., kun szs). W tradycji Bon kunszi jest podstawa wszystkiego, co istnieje, równiez istot. Nie jest rym samym co alrxja vijnana w Jogaczarze, która jest blizsza kunszi namsze (zobacz ponizej). Kunszi jest jednoscia pustki i przejrzystosci, absolutnie otwartej nieokreslonosci ostatecznej rzeczywistosci i nieustajacej manifestacji zjawisk i swiadomosci. Stanowi podstawe istoty, równiez czlowieka. kunszi namsze (tyb., kun szi nam szes; skt.> alaya vijnana). Jest to podstawa swiadomosci istoty, równiez czlowieka, “przechowalnia" lub “magazyn", w którym skladowane sa slady karmiczne, z których powstaje przyszle, uwarunkowane doswiadczenie. lama (tyb., bla ma, skt., guru). W doslownym tlumaczeniu “najwyzsza matka". Duchowy nauczyciel, który jest niezwykle wazny dla praktykujacego ucznia. W tradycji tybetanskiej lama jest wazniejszy nawet od Buddy, poniewaz to on bezposrednio przekazuje zywe nauki uczniowi. Na poziomie absolutnym lama jest natura Buddy. Na poziomie relatywnym jest to nasz osobisty nauczyciel. loka (tyb., fig rten). Doslownie “swiat" lub “swiatowy system". Termin ten, zwykle uzywany do okreslenia szesciu swiatów cyklicznej egzystencji, w rzeczywistosci oznacza wieksze swiatowe systemy, z których jeden obejmuje szesc swiatów (zobacz szesc swiatów cyklicznej egzystencji). lung (tyb., rlung, skt., vayu). Jest to zyciowa energia wiatru, popularnie znana na Zachodzie pod jednym z okreslen sanskryckich, prana. Lung ma szeroki wachlarz znaczen, ale w kontekscie tej ksiazki oznacza zyciowa energie, od której zalezy zywotnosc zarówno ciala, jak i swiadomosci. ma-rigpa (tyb., ma rig pa, skt., avidya). Ignorancja. Brak wiedzy na temat prawdy, podstawy, kunszi. Czesto wyróznia sie dwa rodzaje ma-rigpy: wrodzona ignorancje i ignorancje kulturowa. nirmanakaja (tyb., sprui sku, skt., nirmunakaya). Jest to “cialo emanacji" dharmakaji. Zwykle oznacza widzialna, fizyczna manifestacje buddy. Termin ten okresla równiez wymiar fizycznosci. prana (zobacz lung). rigpa (tyb., rig pa; skt., vidya). Doslownie “swiadomosc" lub “widzenie". W naukach dzogczen rigpa oznacza Swiadomosc prawdy, wrodzona swiadomosc, prawdziwa nature kazdej istoty, równiez czlowieka. rinpocze (tyb., rin pocze). Doslownie “drogocenny". Popularnie uzywany zwrot grzecznosciowy stosowany wobec inkarnowanego lamy samaja (tyb., dam tszig; ski. samaya). Zobowiazanie lub slubowanie. Zazwyczaj oznacza zobowiazanie co do zachowan i dzialan, jakie podejmuje praktykujacy w zwiazku z praktyka tantryczna. Istnieja slubowania ogólne i slubowania specjalne do okreslonych praktyk tantrycznych. sambhogakaja (tyb., longs sku; skt., sambhogakaya). “Cialo radosci" buddy, uczynione w calosci ze swiatla. Forme te czesto wizualizuje sie w praktykach tantrycznych i sutrycznych. W dzogczen czesciej wizualizuje sie wyobrazenie dharmakaji. samsara (tyb., khor ba). Swiat cierpienia, który powstaje z ograniczonego, dualistycznego umyslu, swiat, w którym wszystko jest nietrwale, pozbawione wrodzonej egzystencji, a czujace istoty pograzone sa w cierpieniu. Samsara obejmuje szesc swiatów cyklicznej egzystencji, ale szerzej okresla charakterystyczny stan egzystencji czujacych istot, które cierpia schwytane w pulapke iluzji ignorancji i dualnosci. Samsara konczy sie, kiedy istota osiaga pelne wyzwolenie z ignorancji, nirwane. Siana Siung Njan Dziu (tyb., Siana Siurcg Njiu Dzin). Jest to jeden z najwazniejszych cykli nauk dzogczen w tradycji Bon. Nalezy do serii nauk upadesha. strazniry (tyb., srung malczos kjong, skt. dharmapala). Sa to meskie lub zenskie istoty, które zobowiazuja sie ochraniac dharme (nauki) i praktykujacych nauki. Moga byc albo swiatowymi straznikami albo tez gniewnymi manifestacjami oswieconych istot. Prakrykujacy tantre zazwyczaj nawiazuja kontakt i polegaja na straznikach zwiazanych z ich linia przekazu. sutra (tyb., mdo). Sutry sa to teksty zlozone z nauk pochodzacych bezposrednio od historycznego Buddy. Nauki sutr oparte sa na sciezce wyrzeczenia i tworza podstawe zycia klasztornego. Szenla Ydkar (tyb., Szen Lha Ydkar). Jest to forma sambhogakaji Szenraba Miwoche-Buddy, od którego bierze poczatek tradycja Bon. Szenrab Miwoche (czyt. Milocze, ryb., Szen rab mi bo cze). Byl to Budda nirmanakaji, który zapoczatkowal tradycje Bon. Tradycyjnie wierzy sie, ze zyl siedemnascie tysiecy lat temu. Literatura Bon zawiera pietnascie tomów jego biografii. Szesc swiatów cyklicznej egzystencji (tyb., rzgs drug). Popularnie zwane “szescioma swiatami" lub “szescioma lokami". Oznaczaja one szesc kategorii istot: bogów, pólbogów, ludzi, zwierzat, glodnych duchów i istot piekielnych. Istoty zamieszkujace szesc swiatów podlegaja cierpieniu. Swiaty egzystencji istnieja w doslownym tego slowa znaczeniu, a istoty odradzaja sie w nich, ale równiez w szerszym znaczeniu sa to plaszczyzny potencjalnego doswiadczenia, które ksztaltuja i ograniczaja doswiadczenie nawet w naszym obecnym swiecie. szine (tyb., zhi gnas; skt., samata). “Uspokajanie umyslu" lub “spokój". Praktyka uspokajania umyslu polegajaca na wykorzystaniu zewnetrznych lub wewnetrznych obiektów, aby rozwinac koncentracje i stabilnosc umyslu. Jest to podstawowa praktyka, fundament rozwoju wszystkich innych, wyzszych praktyk medytacyjnych, niezbedna równiez w jodze snienia i jodze snu. tantra (tyb., rgyud). Tantry sa naukami buddów, podobnie jak sutry, ale wiele z nich zostalo ponownie odkrytych przez joginów tradycji term. Tantry oparte sa na sciezce przeksztalcenia i obejmuja takie praktyki jak praca z energia ciala, przeniesieniem swiadomosci, joga snu i snienia oraz inne. Pewne klasy tanu, niestopniowej sciezki przeksztalcenia, moga równiez zawierac nauki dzogczen. Tapihritsa (tyb., ta pi hri tsa). Chociaz uwaza sie go za postac historyczna, w ikonografii przedstawiony jest jako Budda dharmakaji, naga forma bez zadnych ozdób, uosobienie absolutnej rzeczywistosci. Jest jednym z dwóch glównych mistrzów linii dzogczen Siang Siung Njan Dziu. figle (tyb., thig le; skt., hindu). Ma wiele znaczen w zaleznosci od kontekstu, chociaz zwykle tlumaczone jest jako “kropla" lub “punkt nasienny". W kontekscie jogi snu i snienia oznacza promieniujaca kule swiatla, która reprezentuje okreslona wlasciwosc swiadomosci i której uzywa sie w koncentracji podczas praktyki medytacyjnej. Trzy podstawowe trucizny - sa to ignorancja, niechec i pozadanie, trzy podstawowe choroby, które zachowuja ciaglosc zycia w swiatach cierpienia. tsa (zobacz kanal).